< Pytanie biblijne dotyczące Księgi Wyjścia

Pytanie: Skąd wiemy, że Księga Wyjścia powinna znajdować się w Biblii?

Odp.: Między innymi dlatego, że Jezus i wielu innych bohaterów Biblii potwierdziło autentyczność Starego Testamentu i odnosiło się do tej księgi Tory jako do Pisma Świętego. Aby pogłębić tę kwestię, zapoznaj się z pytaniami na końcu tej sekcji, dotyczącymi żydowskich i wczesnochrześcijańskich pisarzy, którzy odnosili się do Księgi Wyjścia. Zobacz także pytania dotyczące Ewangelii Mateusza 22:32 i Ewangelii Łukasza 2:23.

Pytanie: Jakie są zalety Księgi Wyjścia?

O: Księga Wyjścia jest księgą, którą należy czytać i przeżywać, a nie tylko wykorzystywać do poznawania faktów. Chociaż zarówno Księga Wyjścia, jak i Księga Powtórzonego Prawa zawierają Dziesięć Przykazań, to Księga Wyjścia wyróżnia się tym, co mówi nam o plagach i wyzwoleniu z Egiptu. Są to nie tylko interesujące opowieści historyczne; ukazują one charakter Boga i Jego postępowanie wobec swojego ludu. Bóg nie wybawia swojego ludu od trudnych czasów, ale raczej prowadzi go przez te trudne czasy. Bóg posłużył się środkami naturalnymi (położne), środkami naturalnymi o nadprzyrodzonej sile (niektóre z plag), a także środkami nadprzyrodzonymi (rozdzielenie Morza Czerwonego w odpowiednim momencie), aby wybawić swój lud.

Księga Wyjścia pokazuje, jak Bóg odnosi się indywidualnie do Mojżesza i Aarona, a nawet do faraona. Bóg wykazał się wielką cierpliwością wobec niepewności Mojżesza co do przywództwa, ale jednocześnie okazał się „surowy”, gdy Mojżesz stracił panowanie nad sobą na oczach wszystkich Izraelitów.

Doświadczenia opisane w Księdze Wyjścia miały kluczowe znaczenie dla ukształtowania tożsamości Izraela jako ludu wybranego przez Boga. Trzymali się razem w trudnych czasach, doświadczyli wielkiego wybawienia i błogosławieństwa, ale co najważniejsze – przez to wszystko dostrzegali działanie Boga w swoim życiu.

Gdyby nie Księga Wyjścia, nie mielibyśmy pojęcia o Paschę i nie zrozumielibyśmy w dużej mierze symboliki Ostatniej Wieczerzy Pańskiej. Tak jak Izraelici zostali oszczędzeni przed zagładą dzięki krwi baranka, tak i my jesteśmy oszczędzeni przed zagładą dzięki krwi Baranka, który gładzi grzechy świata.

P: Jakie są różne sposoby rozumienia Księgi Wyjścia?

Odp.: Księga Wyjścia jest głęboka i można ją rozumieć oraz studiować na wielu różnych poziomach.

1) Oprócz ogólnego umocnienia naszej wiary, Księga Wyjścia wyjaśnia kilka drobnych zagadek, takich jak: dlaczego w Egipcie było tak wiele śladów obecności ludów semickich, a potem nagle zniknęły; dlaczego następnie faraonem został Totmes IV, mimo że wskazywał, iż nie był pierwszym w kolejności do tronu; oraz kim byli ci późniejsi „szalejący Habiru”, którzy zniszczyli później niektóre miasta kananejskie.

2) Jest to dokładna historia Izraelitów oraz tego, jak z klanu stali się narodem.

3) Jest to księga o Bogu, ukazująca Jego charakter w odniesieniu do tego, jak postępuje z ludzkością. Pokazuje, w jaki sposób łączył On środki naturalne i nadprzyrodzone, aby działać w historii i radzić sobie ze swoim ludem oraz jego ciemiężcami.

4) Jest to księga prawa, zawierająca przykazania, których Bóg nakazał przestrzegać swojemu ludowi.

5) Podobnie jak Księga Nehemiasza, jest to księga o pobożnym przywództwie, pokazująca, jak jeden człowiek wraz z Bogiem mógł pokonać armię i z powodzeniem przewodzić tak licznej rzeszy ludzi przez 47 lat.

6) Jest to księga przeznaczona dla całego ludu Bożego, abyśmy i my mogli czerpać otuchę z tego, że Bóg nas wybawi, i abyśmy również mogli doświadczyć spotkania z Nim oraz tego, że Bóg może zamieszkać w przybytku naszych serc.

7) Jest to księga wzorów (Wj 25,40) – dotyczących wyzwolenia, spotkania z Bogiem i życia w uwielbieniu, a także tego, co podoba się Bogu, a co Mu się nie podoba.

P: Jaki jest zarys Księgi Wyjścia?

Odp.: Ponieważ istnieją różne sposoby spojrzenia na Księgę Wyjścia, różne komentarze zawierają dość zróżnicowane zarysy. Oto ogólny zarys.

I. Niewola w Egipcie (Wj 1–14)

A. Droga do faraona (Wj 1–4)

1. Zniewolenie Izraelitów (Wj 1)

2. Niebezpieczeństwo grożące Mojżeszowi (Wj 2)

3. Boże powołanie (Wj 3, 4)

B. Wyzwolenie – „Wypuść mój lud” (Wj 5–14)

1. Dwie konfrontacje (Wj 5–7:13)

2. Pierwsza plaga – krew (Wj 7:14–25)

3. Druga plaga – żaby (Wj 8:1-15)

4. Trzecia plaga – wszy (Wj 8,16–19)

5. Czwarta plaga – muchy (Wj 8:20-32)

6. Piąta plaga – śmierć bydła (Wj 9:1-7)

7. Szósta plaga – wrzody (Wj 9:8-12)

8. Siódma plaga – grad i ogień (Wj 9:13-35)

9. Ósma plaga – szarańcza (Wj 10:1-20)

10. Dziewiąta plaga – ciemność trwająca trzy dni (Wj 10:21-29)

11. Dziesiąta plaga – śmierć pierworodnych i Pascha (Wj 11:1-12:30)

12. Przejście przez Morze Czerwone (Wj 12:31-14:31)

II. Życie na pustyni (Wj 15–40)

A. W drodze na Synaj: podróż w zaufaniu Bogu (Wj 15:1-18:27)

1. Pieśń Miriam – upamiętnienie Bożego wybawienia (Wj 15:1-21)

2. Mara i Elim – czy Bóg zapewni zaopatrzenie na tej jałowej ziemi? (Wj 15:22-27)

3. Manna i przepiórki – czy Bóg nakarmi ich na jałowym terenie? (Wj 16)

4. Massa – nieudana próba wiary (Wj 17:1-7)

5. Amalekici – czy Bóg zapewni ochronę? (Wj 17:8-15)

6. Mogę wszystko zrobić sam – kolejne postawy, które należy zmienić (Wj 18)

B. Spotkanie z Bogiem na Synaju (Wj 19-24)

1. Doświadczenie Boga (Wj 19)

2. 10 Przykazań, ołtarze, zakaz bałwochwalstwa (Wj 20)

3. Prawa cywilne (Wj 21–23:10)

4. Szabaty i święta (Wj 23:11-19)

5. Boża obietnica za posłuszeństwo (Wj 23:20–33)

6. Wieczerza z Bogiem (Wj 24)

C. Kult w Przybytku – przygotowanie na obecność Boga wśród was

1. Pogłębianie naszego zrozumienia

a. Materiały – ofiarowanie Bogu (Wj 25:1-9)

b. Arka – miejsce spotkania z Bogiem (Wj 25:10-22)

c. Obecność Boga przy stole (Wj 25:23-30)

d. Świecznik – Boże światło w naszym życiu (Wj 25:31-40)

e. Przybytek – intymna bliskość z Bogiem (Wj 26)

f. Ołtarz całopalenia – oddawanie rzeczy Bogu (Wj 27:1-8)

g. Dziedziniec Przybytku – gromadzenie się razem dla Boga (Wj 27:9-19)

h. Nigdy nie pozwól, by w twoim uwielbieniu zabrakło oliwy (Wj 27:20-21)

2. Oddzielenie się

a. Szaty kapłanów Bożych (Wj 28)

b. Poświęcenie kapłanów Bożych (Wj 29)

3. Czym zajmują się kapłani

a. Ołtarz kadzenia – czy twoje modlitwy są wonne? (Wj 30:1-10)

b. Nigdy nie zapominajmy, że zostaliśmy wykupieni za cenę (Wj 30:11-16)

c. Umywalnie – nasza potrzeba codziennego obmywania się (Wj 30:17-21)

d. Olej do namaszczania (Wj 30:22-33)

e. Kadzidło (Wj 30:34-38)

f. Rzemieślnicy (Wj 31:1-11)

g. Znak przestrzegania szabatu (Wj 31:12-18)

D. Bunt, skrucha i przywrócenie (Wj 32-33)

1. Złoty cielec – jak mogli? Czy my moglibyśmy? (Wj 32)

2. Odnowa – czy my byśmy potrafili? (Wj 33)

3. Posłuszeństwo i ponowne spotkanie (Wj 34)

E. Wznowienie kultu w Przybytku po pokucie (Wj 35:1-39:43)

F. Bóg wśród was – jak wygląda wasze przybytek? (Wj 40)

1. Przygotowanie na przyjście Boga (Wj 40:1-33)

2. Bóg przybywa w chwale (Wj 40:34-38)

Pytanie: Kto jako pierwszy udzielił odpowiedzi na pytania dotyczące Księgi Wyjścia?

Odp.: O ile mi wiadomo, pierwszą osobą, która spisała odpowiedzi na pytania dotyczące Księgi Wyjścia, był Filon, hellenistyczny Żyd z Aleksandrii, żyjący mniej więcej od 20 r. p.n.e. do 50 r. n.e. Niestety, do dziś zachowały się jedynie fragmenty jego dzieła poświęconego Księdze Wyjścia.

Pytanie: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 1 w ciągu 430 lat pojawiło się tak wiele ludzi?

Odp.: Odpowiedź znajdziesz w omówieniu Księgi Liczb 1.

P: Dlaczego w 1 rozdziale Księgi Wyjścia kochający Bóg pozwolił, by Hebrajczycy byli niewolnikami przez 400 lat?

O: Życie człowieka, a nawet 400 lat, to zaledwie mgnienie oka w porównaniu z życiem w wieczności w Niebie. Bóg pozwala swojemu ludowi cierpieć na ziemi, nawet niesprawiedliwie, ponieważ jest to tylko tymczasowy etap, a Bóg wynagrodzi nas w Niebie.

Jednak Bóg nie tylko na to pozwolił, ale mogło to w rzeczywistości okazać się wielkim błogosławieństwem dla Izraelitów. W tym czasie w Kanaanie toczyło się wiele bitew: oto niektóre z nich:

Będąc niewolnikami w Egipcie i pasterzami, których Egipcjanie nie znosili, Izraelici nie zostali zasymilowani przez Egipcjan. Książka „735 Baffling Bible Questions Answered” (Odpowiedzi na 735 zagadkowych pytań biblijnych), str. 49, trafnie to ujmuje: „Często rzeczy, które wydają się najbardziej bolesne w naszym życiu, są w rzeczywistości błogosławieństwami w przebraniu, rozpoznawanymi jako takie dopiero wtedy, gdy upływ czasu odsłania zamysł, jaki miał Bóg”.

Pytanie: Ile lat miała Miriam w Księdze Wyjścia 1:7-8?

Odp.: Nie wiemy, ale najwyraźniej była wystarczająco dorosła, by opiekować się niemowlęciem, a jednocześnie zbyt młoda, by musiała pracować. Być może była o 8–12 lat starsza od Mojżesza.

Pytanie: Jak, z archeologicznego punktu widzenia, wpisują się w ten kontekst władcy Hyksosów, o których mowa w Księdze Wyjścia 1:8?

Odp.: Hyksosi byli ludem z Bliskiego Wschodu, który podbił Egipt dzięki swoim doskonałym rydwanom w latach 1760–1640 p.n.e. Rządzili Egiptem przez pewien czas, a następnie zostali stopniowo wypędzeni w latach 1573/55–1540 p.n.e. Kiedy Jakub wraz z rodziną wyemigrował do Egiptu, władzę sprawowali Egipcjanie sprzed okresu panowania Hyksosów, jak wynika z Księgi Rodzaju 46:34 i 43:32.

Księga Rodzaju 46:34 mówi, że Egipcjanie nie chcieli przebywać z pasterzami, a Hyksosi nazywani byli „królami-pasterzami”.

W Księdze Rodzaju 43:32 czytamy, że ci Egipcjanie nie chcieli spożywać posiłków z [azjatyckimi] Hebrajczykami.

Zatem, jeśli Hyksosi nie mogli być egipskimi władcami w czasie, gdy rodzina Jakuba przybyła do Egiptu, „nowy faraon” byłby nieufny wobec osób piastujących wysokie stanowiska za czasów poprzedniego faraona. Co więcej, po wygnaniu Hyksosów rdzenni Egipcjanie mogli nadal żywić nieufność wobec nieegipskich Azjatów, takich jak Hebrajczycy.

Pytanie: Czy, jak twierdzi ateista (Capella), w Księdze Wyjścia 1:8-10 nie ma żadnych dowodów archeologicznych potwierdzających przebywanie Izraelitów w Egipcie?

Odp.: Nie, dowodów jest mnóstwo. Nie tylko pojawiają się wzmianki o „Habiru”, ale papirus Brooklyn 35.1446 zawiera wiele przykładów Azjatów, którym nadano egipskie imiona. Niektórzy z tych Azjatów pochodzą z plemion Issachara i Aszera. Bardziej szczegółową odpowiedź znajdziesz w następnym pytaniu, a więcej informacji – w omówieniu Księgi Wyjścia 11:5-12:30.

P: Czy w Księdze Wyjścia 1:8-10 jacyś przedchrześcijańscy pisarze pogańscy wspominali o Mojżeszu?

Odp.: Z jednej strony Orygenes (225–254 r. n.e.) w swojej „Homilii pierwszej do Komentarza nad Pieśnią nad Pieśniami” (str. 273) twierdzi, że nikt tego nie uczynił, a przypis 37 tłumacza potwierdza tę tezę. (Ancient Christian Writers, tom 26.) Jednak Juliusz Afrykański (235–245 r. n.e.) twierdzi inaczej. Pisze on: „Na przykład Polemo w pierwszej księdze swojej Historii greckiej stwierdza: »Za czasów Apiosa, syna Foroneusa, oddział armii egipskiej opuścił Egipt i osiedlił się w Palestynie zwanej syryjską, niedaleko Arabii: są to ewidentnie ci, którzy towarzyszyli Mojżeszowi«”. Również Apion, syn Poseidoniusza, najbardziej pracowity z gramatyków, w swojej książce *Przeciw Żydom* oraz w czwartej księdze swojej *Historii* stwierdza, że za czasów Inachosa, króla Argos, kiedy to nad Egiptem panował Amosis, Żydzi zbuntowali się pod przywództwem Mojżesza. Również Herodot wspomina o tym powstaniu oraz o Amozisie w swojej drugiej księdze, a w pewnym sensie także o samych Żydach, zaliczając ich do obrzezanych i nazywając ich Asyryjczykami z Palestyny, być może ze względu na Abrahama. Również Ptolemeusz z Mendesu, który opowiada historię Egipcjan od najdawniejszych czasów, podaje ten sam opis wszystkich tych wydarzeń; tak więc między nimi ogólnie nie ma żadnej różnicy wartej uwagi w chronologii”. Ojcowie przednicejscy, tom 6, Juliusz Afrykański, fragment 13, s. 124.

Pytanie: Czy poza Biblią istnieją jakieś dowody na to, że Izraelici byli zniewoleni w Egipcie lub wyszli z Egiptu, jak opisano w Księdze Wyjścia 1:8-10?

Odp.: Niektórzy krytyczni „badacze” wciąż wierzą w przestarzałą teorię, że nie ma dowodów na to, by Izraelici przebywali w Egipcie lub z niego wyszli. Być może powinni przeczytać „napis na ścianie”. Malowidło na ścianie grobowca Khnumhotepa (1892 r. p.n.e.) w Beni Hasan w Egipcie przedstawia 37 „Azjatów”, czyli nieegipskich ludzi z Bliskiego Wschodu. Mieli oni czarne włosy, spiczaste brody, długie, wielobarwne płaszcze, łuki i kije do rzucania.

Chrześcijańscy uczeni piszący w „Wycliffe Dictionary of Biblical Archaeology”, „The Expositor’s Bible Commentary” i innych książkach zgromadzili wiele dowodów na to, że Izraelici przebywali w Egipcie. Nie tylko uczeni chrześcijańscy nauczają, że Izraelici przebywali w Egipcie w latach około 1875–1445 p.n.e., ale także świecki archeolog David M. Rohl w swojej książce „Pharaohs and Kings: A Biblical Quest” (Crown Publishers 1995) dokumentuje dowody zgodne z tezą o wyjściu Izraelitów z Egiptu. Oto lista „dziesięciu najważniejszych” faktów potwierdzających wyjście Izraelitów z Egiptu.

10. Szkielety długowłosych owiec azjatyckich wskazują, że po raz pierwszy pojawiły się one w regionie delty Nilu w Egipcie mniej więcej w czasach Józefa (1900–1800 r. p.n.e.). Egipskie imię Józefa „Zaphenath-Paneah” brzmiało prawdopodobnie „Zat-en-aph” (ten, który jest wzywany) oraz „Ipiankhu” (Ipu żyje). Imię Ipiankhu i jego odmiany były powszechne w czasach Józefa, ale nie były zbyt popularne ani wcześniej, ani później. Wiele innych imion hebrajskich znajduje się na egipskim papirusie w Muzeum Brooklyńskim (35.1446). Za panowania faraona Sobekhotepa III (około 1540 r. p.n.e.) duża liczba niewolników została przeniesiona do okolic Teb. Spośród 95 imion ponad 50% należało do Azjatów, a obok nich podano ich egipskie imiona. Wiele z tych egipskich imion zawierało w pierwszej części wyrażenie „ten/ta, którego/którą nazywają”. Niektórzy z tych ludzi zostali odnotowani jako pochodzący konkretnie z plemion Issachara i Aszera.

Ponadto wśród imion hebrajskich znajdują się Menahem i Shiphrah. Miało to jednak miejsce 100 lat przed pojawieniem się imienia Shiphrah w Księdze Wyjścia 1. Walter Kaiser w książce „A History of Israel” (s. 84) oraz w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2 (s. 307), wspomina, że spośród tych dwóch imion semickich imię Shiphrah prawdopodobnie pochodzi od Sp-ra (piękna), a imię Puah wywodzi się prawdopodobnie od ugarickiego słowa „Pgt”, oznaczającego „dziewczynę” lub „wspaniałą”.

Ponadto papirus z Leiden nr 348 zawiera rozkaz, by „rozdzielić racje zbożowe żołnierzom oraz «Apiru», którzy przewożą kamienie do wielkiego pylonu Ramzesa”. «Apiru» byli prawdopodobnie Hebrajczykami.

9. Wybór nieegipskiego zastępcy był rozsądnym posunięciem. Gdyby Józef próbował się zbuntować, Egipcjanie nie poszliby za nim. Zachowały się wzmianki, że Kananejczycy, tacy jak Meri-Ra i Ben-Mat-Ana, zajmowali wysokie stanowiska na dworze egipskim. Semita o imieniu Yanhamu był zastępcą Amenhotepa III z siedzibą w Gazie.

8. Cegły wykorzystywano do budowy niektórych egipskich miast, takich jak Pithom. W Pithom na najniższym poziomie znaleziono cegły wykonane ze słomy. Na poziomie pośrednim cegły zawierały jedynie ściernisko. Na najwyższym poziomie archeolodzy odkryli, że cegły zostały wykonane bez żadnego spoiwa. W grobowcu egipskiego szlachcica o imieniu Rekhmere / Rek-mi-Re w Tebach z XV wieku p.n.e. znajduje się malowidło przedstawiające niewolników wytwarzających cegły.

7. Znaleziono ślady wielkiej katastrofy, o czym świadczy duża liczba pośpiesznie pochowanych ciał. Jednak duża liczba ofiar śmiertelnych nie potwierdza ani nie zaprzecza, że było to spowodowane nagłym wydarzeniem, które miało miejsce w ciągu jednej nocy.

Ponadto Tacyt w piątej księdze „Dziejów” przytacza różne hipotezy dotyczące pochodzenia Żydów – z Krety, Egiptu, Etiopii lub Asyrii – a następnie opowiada interesującą historię. „Większość pisarzy zgadza się jednak co do tego, że gdy w Egipcie wybuchła choroba, która straszliwie oszpeciła ciała, król Bocchoris, szukając lekarstwa, zwrócił się do wyroczni Hammona i otrzymał polecenie, by oczyścić swoje królestwo oraz wygnać na obcą ziemię ten lud, znienawidzony przez bogów. Ludzie, których zgromadzono po żmudnych poszukiwaniach, znalazłszy się na pustyni, w większości siedzieli w odrętwieniu spowodowanym smutkiem, aż jeden z wygnańców, imieniem Mojżesz, ostrzegł ich, by nie szukali żadnej pomocy ani u Boga, ani u ludzi, skoro zostali opuszczeni przez obu, lecz by zaufali samym sobie, uznając za swojego przywódcę zesłanego przez niebiosa tego człowieka, który jako pierwszy pomoże im uwolnić się od obecnej niedoli… Mojżesz, pragnąc zapewnić sobie na przyszłość władzę nad narodem, nadał im nowatorską formę kultu, sprzeczną ze wszystkim, co praktykowali inni ludzie. … Zabijają barana, najwyraźniej na kpinę z Hamona, i składają w ofierze wołu, ponieważ Egipcjanie czczą go jako Apisa.” (cyt. za: „The Annals and The Histories” autorstwa P. Corneliusa Tacytusa, Encyclopedia Britannica, Inc. 1952.)

6. Egipski tekst datowany na około 1350 r. p.n.e. opisywał dziwne wcześniejsze wydarzenie: „Słońce jest zasłonięte i nie świeci dla oczu ludzi. Życie nie jest już możliwe, gdy słońce kryje się za chmurami. Ra [bóg] odwrócił swoje oblicze od ludzkości. Gdyby tylko świeciło choćby przez jedną godzinę! Nikt nie wie, kiedy jest południe. Nie widać własnego cienia. Słońce na niebie przypomina księżyc…”. Może to odnosić się do ciemności panującej nad ziemią. Prawdopodobnie nie dotyczy to erupcji wulkanu na wyspie Thera, ponieważ miała ona miejsce około 200 lat wcześniej. (Informacja ta pochodzi z papirusu Ipuwer).

5. Faraon Totmes IV najwyraźniej nie był pierworodnym synem. Na Steli Snu Totmesa IV (1421–1410 p.n.e.), znalezionej między przednimi łapami Sfinksa w Gizie, bóg Harmakhis obiecał Totmesowi szczególną pomoc w zostaniu kolejnym faraonem w zamian za usunięcie piasku, który nagromadził się przy Sfinksie. Prawdopodobnie nie potrzebowałby specjalnej pomocy, gdyby był pierwszym w linii sukcesji po swoim ojcu Amenhotepie II (1450/1447–1401/1385). Walter Kaiser w książce „A History of Israel” (s. 90) podaje, że najstarszy brat Totmesa IV nazywał się Webensenu. Webensenu został pochowany w grobowcu królewskim i prawdopodobnie to właśnie on zginął podczas dziesiątej plagi. Drugim synem Amenhotepa II był Khaemwaset, który ożenił się przed śmiercią. Jak pisze Kaiser: „Chociaż stela ze Sfinksem nie może być uznana za bezpośredni dowód śmierci pierworodnego, egiptolodzy ujawnili wystarczającą ilość dowodów na poparcie wczesnej daty Wyjścia oraz faktu, że Tutmos IV rzeczywiście nie spodziewał się przejąć tronu po ojcu”.

4. Napisy będące mieszanką języka egipskiego i hebrajskiego w jaskiniach w pobliżu góry Synaj opisują rozstąpienie się morza, Mojżesza oraz łapanie przepiórek. Najciekawsze jest jednak to, że język ten stanowił mieszankę egipskiego i hebrajskiego. Wiedział o tym również historyk Diodor Sycylijski (10 r. p.n.e.). Ponadto przy wejściu do kopalni miedzi na Synaju znajdują się setki inskrypcji. Większość z nich jest zapisana egipskimi hieroglifami, ale około 40 inskrypcji sporządzono w rodzaju proto-sinaickiego pisma alfabetycznego z XV wieku p.n.e. Dowody te są jednak „kontrowersyjne”, ponieważ nie ma możliwości ustalenia daty powstania tych zapisów.

3. Egipskie siły zbrojne, które przed tym czasem kontrolowały Kanaan, były dziwnie nieobecne. Nie słyszymy już zbyt wiele o egipskiej armii aż do czasów faraona Setiego I, który zniszczył Hazor w 1300 r. p.n.e.

2. W Jerychu Bryant G. Wood odkrył solidne mury, duże ilości zboża (co wskazuje na krótkie oblężenie) oraz brak śladów grabieży (ponieważ zboże nadal tam było). To John Garstang jako pierwszy znalazł obfite ilości zwęglonego zboża. W książce „Hard Sayings of the Bible” (str. 182–183) wspomniano o pewnych dowodach na trzęsienie ziemi o sile 8 w skali Richtera, które mogło pozostawić pęknięcia w murach. Wewnętrzne mury z cegły mułowej zawaliły się na zewnętrzny mur kamienny, tworząc dogodną rampę. Kiedy miało miejsce to zdobycie miasta? Ceramika z Cypru wskazuje na datę między 1450 a 1400 r. p.n.e. Na egipskich amuletach wyryto imię ówczesnego faraona, aż do czasów Jozuego. Na początku XX wieku John Garstang błędnie datował mury Jerycha na czasy Jozuego, ale Kathleen Kenyon udowodniła, że Garstang się mylił, jak podaje „Wycliffe Bible Dictionary” na stronie 575. Datowanie metodą węgla C-14 wskazuje, że zniszczenie miało miejsce w 1410 r. p.n.e. ± 40 lat.

1. Jeśli chodzi o zniszczenie miast w Kanaanie, Jozue wspomina jedynie o zniszczeniu następujących miast: Debir, Eglon, Hazor, Hebron, Jerycho, Lachisz, Libna, Makkeda i Ai. Archeolodzy ustalili, że w tamtym czasie zniszczone zostały następujące miasta: Arad, Debir, Hazor, stanowisko archeologiczne w el-Khalil (Hebron?), Jerycho i Lachisz. Stanowisko archeologiczne w Beitin (Betel?), miasto Gibeon oraz stanowisko w Khirbet Nisya zostały opuszczone. Być może małe miasteczko Ai zostało zniszczone tak całkowicie, że jego pozostałości nigdy nie zostaną odnalezione. Kto zniszczył te miasta? Tabliczki z Tell el-Amarna dają nam jasną odpowiedź. Listy z Tell el-Amarna zostały napisane z Kanaanu do egipskiego faraona około 1500–1370 r. p.n.e. Wspominają one o budzących strach „szalejących Habiru”. Co ciekawe, wspominają one również o królu Lab’ayu z Sichemu [miasta gibeonitów], który był zdrajcą, ponieważ sprzymierzył się z najeźdźcami z plemienia Habiru. Później stela faraona Merenpta/Merneptaha (1229/1225 r. p.n.e.) również wspomina o narodzie zwanym Izraelem w północnej części Kanaanu.

Ponadto w czasopiśmie „Biblical Archaeology Review”, tom 7 (wrzesień–październik 1981 r.) stwierdza się, że istnieją dowody na obecność pozostałości syro-palestyńskich w pobliżu Qantir w Egipcie z okresu 1700–1500 r. p.n.e.

Poza tym Juliusz Afrykański (piszący w latach 235–245 n.e.) wspomina o starożytnych greckich historykach, którzy pisali o Wyjściu. „Na przykład Polemo w pierwszej księdze swojej Historii Grecji pisze: »Za czasów Apijusa, syna Foroneusa, oddział armii egipskiej opuścił Egipt i osiedlił się w Palestynie zwanej syryjską, niedaleko Arabii: są to ewidentnie ci, którzy towarzyszyli Mojżeszowi«. Również Apion, syn Poseidoniusza, najbardziej pracowity z gramatyków, w swojej książce *Przeciw Żydom* oraz w czwartej księdze swojej *Historii* pisze, że za czasów Inachosa, króla Argos, kiedy nad Egiptem panował Amosis, Żydzi zbuntowali się pod przywództwem Mojżesza. Również Herodot wspomina o tym powstaniu i o Amosisie w swojej drugiej księdze, a w pewnym sensie także o samych Żydach, zaliczając ich do obrzezanych i nazywając ich Asyryjczykami z Palestyny, być może ze względu na Abrahama. Również Ptolemeusz z Mendesu, który opowiada historię Egipcjan od najdawniejszych czasów, podaje ten sam opis wszystkich tych wydarzeń; tak więc między nimi ogólnie nie ma żadnej różnicy wartej uwagi w chronologii”. Ojcowie przednicejscy, tom 6, Juliusz Afrykański, fragment 13, s. 124.

Nie jest to pierwszy przypadek, kiedy krytyczni „badacze” nie znali wyników badań archeologicznych. Na przykład archeolodzy odkryli istnienie Hetytów w 1892 roku. Jednak niektórzy badacze wciąż wątpili w ich istnienie dziesięć lat później (1902, E.A.W. Budge).

Wniosek: Trudno płynąć pod prąd, gdy ta sceptyczna teoria tonie w morzu faktów. Tak więc dzisiejsza archeologia wskazuje, że zapisy biblijne potwierdzają wiarygodność Biblii. Skoro Biblia jest dokładna w przedstawianiu tak wielu drobnych szczegółów, być może powinniśmy uznać ją za wiarygodną również w tym, czym sama się przedstawia: jako Boże przesłanie skierowane do nas.

Inne źródła interesujących informacji archeologicznych na temat Izraelitów w Egipcie to: „Can Archaeology Prove the Old Testament?” autorstwa Ralpha O. Muncastera, „Encyclopedia Britannica”, „Encyclopedia of Bible Difficulties” autorstwa Gleasona Archera (Zondervan), „Evidence for Faith” autorstwa Johna Warwicka Montgomery’ego, „The New International Dictionary of the Bible” autorstwa J.D. Douglasa i Merrilla C. Tenney’ego, „735 Baffling Bible Questions Answered”, str. 53, „The New Evidence That Demands a Verdict” autorstwa Josha McDowella oraz czasopismo „The Biblical Archaeology Review”.

Zobacz także interesujący film na temat datowania Wyjścia: https://www.youtube.com/watch?v=2JusQxiTXnE.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 1:8-10 jest prawdą, że „powszechnie uznaje się, iż Egipcjanie sami zbudowali wszystkie swoje miasta i zabytki”, jak twierdził ateista (Capella)?

Odp.: Wcale nie. Odpowiedź znajduje się w poprzednim pytaniu.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 1:8-10 Bóg pozwolił, by Jego lud był uciskan?

Odp.: Bóg czasami pozwala, by Jego lud był uciskan, z różnych powodów: w celu dyscyplinowania (Księga Sędziów), oddzielenia tych, którzy nie chcieli podążać za Nim – jak na przykład podczas wygnania – itp. Jednak w tym przypadku, choć Biblia nie mówi tego wprost, możemy snuć domysły.

Wyobraźmy sobie, że ludzie ci byli dobrze opłacanymi murarzami, którzy byli dobrze traktowani, kiedy na scenę wkroczył Mojżesz, mówiąc, że Bóg ich wyzwoli. Dlaczego mieliby chcieć pójść za Mojżeszem, skoro faraon był dla nich tak przyjazny? Nawet jeśli wolność w ziemi obiecanej byłaby lepsza, wielu z nich nie chciałoby porzucić wygód. Wyobraźmy sobie, jak niektórzy z nich, pakując się do drogi, zastanawiali się, jak przetrwają ciężkie życie na pustyni, skoro znali dotąd tylko wygodę. Wyobraźmy sobie, jak musieli polegać na Bogu nawet w kwestii wody i pożywienia, skoro na pustyni nic takiego nie było, podczas gdy wcześniej żyli tak wygodnie, że nie musieli polegać na Bogu w żadnej sprawie. W ten sposób możemy dostrzec przynajmniej kilka powodów, dla których Bóg pozwolił im doświadczyć tych trudności.

Mimo to niektórzy ludzie nadal narzekali na pustyni, niektórzy chcieli wrócić do Egiptu, a inni kwestionowali autorytet Mojżesza.

Być może nie chcemy tego słyszeć, ale czasami Bóg musi sprawić, że poczujemy się niekomfortowo, zanim w końcu wstaniemy, ruszymy się i zrobimy to, czego Bóg od nas oczekuje.

Pytanie: Co wiemy spoza Biblii o egipskich nadzorcach niewolników, o których mowa w Wj 1,11?

Odp.: Egipski termin „ser” pojawia się na malowidle ściennym w tebańskim grobowcu Rekhmire’a, który był nadzorcą produkcji cegieł za panowania Totmesa III. Malowidło przedstawia nadzorców niewolników z ciężkimi biczami. Ciekawy jest egipski hieroglif: głowa i szyja żyrafy.

Malowidło ścienne w Abd-el-Gurnah przedstawia budowę świątyni Amona w Karnaku z udziałem niewolników o wyglądzie semickim. Nad nimi stoi nadzorca z następującym napisem: „Nadzorca mówi do swoich robotników: rózga jest w mojej ręce; nie leniwcie się”. Co ciekawe, w Księdze Wyjścia 5:17 Izraelici są konkretnie oskarżeni o „lenistwo”.

Pytanie: Gdzie w Księdze Wyjścia 1:11 znajdowały się dwa miasta: Pithom i Ramzes?

Odp.: Pithom (dom [boga] Atuma) leży nad wadi Tumilat, tuż na wschód od delty Nilu. Jest to albo ruiny w Tell er-Rababeh, albo Tell el-Maskhuta, położone 8–9 mil na wschód. W Tell el-Maskhuta znaleziono cegły wykonane bez słomy. Septuaginta dodaje, że jest to to samo miasto, co „On” lub Heliopolis.

Kiedyś uważano, że miasto Ramzes znajdowało się w Tanis/Zoan. Jednak obecnie uważa się, że leżało ono w pobliżu Qantir, zgodnie z opinią Hansa Goedicke'a opublikowaną w czasopiśmie „Biblical Archaeology Review”, tom 7 (wrzesień–październik 1981 r.). Istnieją dowody na obecność pozostałości syro-palestyńskich z okresu 1700–1500 p.n.e.

Pytanie: Skąd pochodzi termin „faraon” w Księdze Wyjścia 1:11?

Odp.: Znaczenie słów czasami zmienia się z upływem czasu. W latach 2500–2000 p.n.e. słowo „faraon” pierwotnie oznaczało „wielki dom” (pałac), ale stopniowo zaczęło oznaczać króla Egiptu, który tam mieszkał.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 1:15 dwie hebrajskie położne mogły zająć się tak wieloma porodami Hebrajczyków?

Odp.: Oczywiście nie asystowały przy każdym porodzie, ale nadzorowały pracę innych. Społeczeństwo egipskie regulowali nadzorcy poszczególnych rzemiosł.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 1:15–19 istnieją jakieś dowody, poza Biblią, potwierdzające istnienie imion Szifra i Pua?

Odp.: Nie znam żadnych dowodów na istnienie imienia Puah. Jednak egipski papirus znajdujący się w Muzeum Brooklyńskim (35.1446), sporządzony około 1540 r. p.n.e., wspomina o niejakiej Shiphrah. Ta Shiphrah żyła ponad sto lat przed Shiphrah wspomnianą w Księdze Wyjścia.

P: Jak w Księdze Wyjścia 1:16-19 Bóg mógł pobłogosławić hebrajskie położne Sifrę i Pua za to, że okłamały faraona?

Odp.: Chrześcijanie mają różne opinie na ten temat.

1. Wielu twierdzi, że Bóg pobłogosławił ich wiarę w walkę o słuszność i przebaczył im kłamstwo, którego dopuściły się w tym celu. Ponadto Dziesięć Przykazań nie zostało jeszcze nadane.

2. Inni twierdzą, że wierzący nie powinni mówić prawdy w sytuacjach zagrażających życiu złym ludziom, którzy na to nie zasługują.

3. Sifra i Pua nie mogły osobiście przyjąć porodu wszystkich tych dzieci: najprawdopodobniej nadzorowały „armię” położnych, które wykonywały tę pracę. Położne pod ich kierownictwem mogły kłamać lub celowo spóźniać się.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 1:16 nie było nierozsądne, że faraon chciał zabić Izraelitów, skoro byli oni dobrymi niewolnikami?

Odp.: Liczba Egipcjan wynosiła prawdopodobnie około 4,1 miliona (+/- milion). Biorąc pod uwagę, że wskaźnik urodzeń wśród Izraelitów był wyższy niż wśród Egipcjan, ich populacja mogła wynosić około 2 milionów, więc faraon zaczął się niepokoić.

Na marginesie, podczas gdy faraon nakazał zabijać wszystkich hebrajskich chłopców, Bóg – jak na ironię – sprawił, że jeden z nich dorastał w jego własnym domu.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 1:16 faraon chciał zabić hebrajskich chłopców, a nie dziewczynki, w czasie, gdy urodził się Mojżesz? Wydawałoby się, że powinno być odwrotnie, ponieważ mężczyźni i chłopcy urodzeni wcześniej mogliby w tym samym okresie zapłodnić wiele kobiet, powodując większy wzrost populacji. Albo dlaczego nie zabił obu płci?

Odp.: Pismo Święte nie podaje powodu, dla którego faraon podjął taką decyzję. Możemy jednak dostrzec kilka możliwych przyczyn.
1) Egipcjanie mogli obawiać się, że chłopcy, gdy dorosną, staną się żołnierzami i zbuntują się. Kobiet Egipcjanie nie obawialiby się aż tak bardzo.

2) Dziewczynki nadal byłyby całkiem przydatnymi pracownicami, ponieważ Egipt był głównym eksporterem tkanin, a one mogłyby pracować jako tkaczki.

3) Dziewczynki mogłyby zostać żonami lub konkubinami egipskich mężczyzn i rodzić dzieci, które wychowywano by w duchu egipskim.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 1:16 Mojżesz był zagrożony śmiercią z rąk faraona, skoro jego starszy brat Aaron najwyraźniej nie był narażony na takie niebezpieczeństwo?

Odp.: Według Waltera Kaisera w książce „A History of Israel” (str. 89), gdyby Mojżesz urodził się w 1526 r. (80 lat przed Wyjściem), byłby to pierwszy rok panowania Totmesa I (1526–1512 p.n.e.), a to właśnie on najwyraźniej był faraonem, który wydał ten dekret.

Na marginesie warto dodać, że faraonem, który chciał zabić Mojżesza po tym, jak ten zabił Egipcjanina, był prawdopodobnie Totmes III (1504–1450 p.n.e.). Żaden inny faraon nie żył wystarczająco długo, a albo relacja zawarta w Księdze Wyjścia jest dokładna, albo należałoby uznać to za „wielki zbieg okoliczności”, że jedyny faraon, który żył wystarczająco długo, akurat panował w odpowiednim czasie, aby pasować do tej historii.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 1:17 wierzący powinni bać się Boga?

Odp.: Tak. Zobacz drugą część odpowiedzi dotyczącą Księgi Wyjścia 9:30.

P: W jakim stopniu historia Mojżesza w koszyku z Księgi Wyjścia 2:1 przypomina historię Sargona?

Odp.: Według legendy Sargon z Akadu (ok. 2355–2279 r. p.n.e.) został umieszczony w koszyku z sitowia pokrytym smołą i wypuszczony na rzekę. Ogrodnik Akki uratował go i wychował jak własnego syna. Matka Mojżesza postąpiła tak jednak z powodu królewskiego prawa i nie porzuciła go, lecz wysłała Miriam, by się nim opiekowała.

P: Co jest niezwykłego w hebrajskich słowach w Wj 2:2,3?

Odp.: W Księdze Wyjścia 2:2 przymiotnik w wyrażeniu „piękne/zdrowe dziecko” to to samo hebrajskie słowo oznaczające „dobry”, które występuje w Księdze Rodzaju 1. W Księdze Wyjścia 2:3 hebrajskie słowo oznaczające „koszyk” to to samo słowo, którego użyto w odniesieniu do arki Noego. Hebrajskie słowo oznaczające „trzciny” (bez samogłosek) to to samo słowo, co Morze Czerwone/Trzcinowe, przez które przeprawili się Mojżesz i Izraelici.

P: Jeśli w Księdze Wyjścia 2:3 Bóg kochał Mojżesza, dlaczego pozwolił, by znalazł się on w tak wielkim niebezpieczeństwie utonięcia, wyziębienia i ataku krokodyli?

Odp.: Bóg widzi wszystko, ale z pewnością nie postrzega niektórych rzeczy tak samo jak my. Wszechmogący Bóg miał wystarczającą moc, by zapewnić Mojżeszowi bezpieczeństwo. Nawet jeśli znajdujemy się w samym środku najstraszliwszej powodzi, najbezpieczniejszym miejscem jest centrum Bożej woli.

Jestem pewien, że to doświadczenie utwierdziło Mojżesza w przekonaniu, iż został ocalony, by wypełnić szczególną misję. Inni mogli dostrzec, że skoro Bóg potrafił ocalić Mojżesza, to może ocalić również ich.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 2:5 córka faraona chciała się wykąpać w Nilu i co z krokodylami?

Odp.: Dzisiaj krokodyli nie spotyka się na północ od Asuanu, ale w starożytności występowały one aż na północy, w Memfis. Księżniczka chciała się wykąpać w regionie delty na północy (gdzie mieszkali Hebrajczycy), aby uniknąć krokodyli. Prawdopodobnie córka faraona kąpała się w małej dopływie, a niekoniecznie w głównym nurcie Nilu. Ponadto kąpiel ta miała raczej charakter rytualnego oczyszczenia niż zwykłego umycia się.

P: Czy poza Biblią wiemy coś o córce faraona z Księgi Wyjścia 2:7-10?

O: Być może, ponieważ mogła to być królowa Hatszepsut. Mojżesz miał 80 lat, gdy rozpoczęło się Wyjście, a miało ono miejsce około 1447 r. p.n.e., plus minus 4–5 lat. To oznaczałoby, że to faraon Totmes III (1504–1450 p.n.e.) był tym, który uciskał Izraelitów. Wędrówka w ramach Wyjścia miała miejsce głównie za panowania jego syna, Amenhotepa II (ok. 1445–1425 r. p.n.e.). Nawiasem mówiąc, na Steli Snu Totmesa IV sfinks pojawia się mu we śnie, mówiąc, że zostanie kolejnym faraonem, mimo że nie jest pierworodnym. W każdym razie 80 lat przed rokiem 1447 p.n.e. przypada rok 1527 p.n.e. Królowa Hatszepsut, córka faraona Totmesa I, sprawowała rządy jako regentka, gdy Totmes III był jeszcze dzieckiem (1504–1482 p.n.e.). Nie jest więc pewne, czy córką faraona, o której tu mowa, była królowa Hatszepsut, ponieważ faraon bez wątpienia miał również inne córki, ale mogło tak być. Jeśli jednak to była ona, przez pewien czas była drugą najpotężniejszą osobą w Egipcie.

Pytanie: Czy imię Mojżesz w Księdze Wyjścia 2:10 jest egipskie czy hebrajskie?

Odp.: Imię Mojżesz jest niezwykłe, ponieważ ma podwójne pochodzenie. W języku hebrajskim imię Mosheh pochodzi od słowa masah, oznaczającego „wyciągać”. W języku egipskim czasownik ms/mes oznacza „wyciągnięty, urodzony” lub „(taki a taki bóg) narodził się”. Pod względem gramatycznym jest to staroegipska forma dokonana. „ms” jest powszechnym końcówką w imionach Ptahmose, Thutmose, Ahmose i Ramose. Słownik biblijny Ungera podaje, że egipskie imię „ms’” może oznaczać „dziecko lub syna”.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 2:14,15 Mojżesz opuścił Egipt w obawie przed gniewem króla, skoro w Liście do Hebrajczyków 11:27 Mojżesz opuścił Egipt, nie obawiając się gniewu króla?

Odp.: W Księdze Wyjścia 2:14,15, mając 40 lat, Mojżesz opuścił Egipt po raz pierwszy, obawiając się gniewu króla. W Księdze Wyjścia 13–14, mając 80 lat, Mojżesz opuścił Egipt po raz drugi, nie obawiając się gniewu króla, a List do Hebrajczyków 11:27 opisuje właśnie ten drugi przypadek. Mojżesz powrócił po raz drugi, by stawić czoła swojemu strachowi, ale tym razem wiedział, że ma do wypełnienia misję i że Bóg go ochroni.

W naszym przypadku, jeśli uciekamy ze strachu przed próbą naszej wiary, czasami Bóg każe nam później wrócić i zmierzyć się z tego samego rodzaju próbą.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 2:18 teść Mojżesza nazywa się Reuel, skoro w Księdze Wyjścia 3:1 i 4:18 jest on Jethro?

Odp.: Mój własny teść miał dwa niepowiązane ze sobą imiona (chińskie i angielskie), więc nie sądzę, by było to czymś niezwykłym. Prawdopodobnie nie wydawało się to niczym niezwykłym dla Abrama/Abrahama, Sarai/Sary, Jakuba/Izraela, Ben-Oni/Benjamina, Zaphenath-Paneah/Józefa, Hoshea/Jozuego, Gedeona/Jerubbaala, Ammiela/Eliama, Batszeby/Bath-shua, Azariasza/Uzjasza, Abijama/Abijasza, Jojachaz, syn Jozjasza/Szalluma, Eliakim/Jojakim, Jojachin/Jekoniasz/Koniasz, Sedekiasz/Mattania, Hanania/Szadrak, Miszael/Meszach, Azariasz/Abednego, Daniel/Belteszassar, Szymon/Piotr, Józef/Barnaba, Sylas/Silwanus oraz Saul/Paweł.

Ludzie często mieli różne imiona w różnych językach, a najwyraźniej dość powszechne było również późniejsze przyjmowanie innego imienia w tym samym języku, o czym mogliby opowiedzieć Gedeon/Jerubbaal i Hoshea/Jozue. Jedna z hipotez głosi, że zjawisko to jest bardziej powszechne w kulturach, w których nie ma nazwisk. W tym kontekście Walter Kaiser w książce *A History of Israel* (str. 92), odwołując się do *Ugaritic Textbook* autorstwa Cyrusa H. Gordona (1965), stwierdza, że imię Jethro (podobnie jak Hobab) występuje w języku ugarickim. Re’u’el oznacza „przyjaciel lub pasterz Boga”.

W innych kulturach powszechne było również używanie wielu imion. W Egipcie Ozyrys, Wennofer i Khent-amentiu były imionami tego samego boga. Sebek-khu i Djaa to ta sama osoba. W Mezopotamii Ahiqar to ta sama osoba co Aba’enlil-dari, a Tiglat-Pileser to Pul. Prawa Lipita-Isztar nazywają tego samego boga Enlil i Nunamnir, a Prawa Hammurapiego zawierają imiona Inana/Isztar/Telitum oraz Nintu/Mama. W „Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 313, stwierdza się, że podwójne imiona tej samej osoby są dobrze znane również ze źródeł południowoarabskich. Oprócz podania tych przykładów Kenneth Kitchen w książce „Ancient Orient and Old Testament” (IVP 1966), str. 121–124, wspomina, że podwójne imiona były powszechne w Kanaanie, starożytnej Arabii Południowej, wśród Hurrytów i Hetytów.

Józef Flawiusz przedstawił alternatywne wyjaśnienie. Spekulował, że Reuel było jego imieniem, a Jethro – tytułem.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 2:21–22 powinniśmy podziwiać Mojżesza, który [rzekomo] miał nieślubne dziecko?

Odp.: Pismo Święte nigdy nie wspomina, że Mojżesz miał nieślubne dziecko. Kiedy w Księdze Wyjścia 2:21 czytamy, że Reuel dał Mojżeszowi swoją córkę Zipporę, to dał ją Mojżeszowi na żonę. Dowodem na to jest fakt, że w Księdze Wyjścia 4:20 Zippora jest nazwana jego żoną, a w Księdze Wyjścia 4:25 Zippora, jego żona, nazywa Mojżesza swoim „oblubieńcem krwi”.

Jest to jednak interesujący temat z zakresu psychologii – obserwowanie, do jakiego stopnia niektórzy ludzie doszukują się różnych znaczeń w Piśmie Świętym (takich jak Księga Wyjścia 2:21-22), ignorując jednocześnie powiązane fragmenty (Księga Wyjścia 4:20, 25), aby spróbować znaleźć jakieś oskarżenie przeciwko Bogu i Jego Biblii.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 2:23-25 Bóg czekał, aż Mojżesz osiągnął wiek 80 lat, zanim wyzwolił Izraelitów?

Odp.: Pismo Święte tego nie wyjaśnia, ale możemy znaleźć w nim wskazówki dotyczące możliwych powodów.

Mojżesz był najwyraźniej wystarczająco silny fizycznie, by zabić Egipcjanina (Księga Wyjścia 2:12) i przepędzić wielu pasterzy (Księga Wyjścia 2:17). Być może działał impulsywnie, nagle biorąc sprawy w swoje ręce i zabijając Egipcjanina, o czym mowa w Księdze Wyjścia 2:11-12. Być może Mojżesz musiał najpierw nauczyć się czekać na Boże prowadzenie i wypełniać Bożą wolę na Boży sposób, a nie po swojemu.

Mojżesz miał 80 lat, gdy Bóg wezwał go z płonącego krzewu. Być może po 40 latach życia na odległej pustyni nauczył się lepiej polegać na Bożej mocy.

W Księdze Wyjścia 2:23 czytamy, że zmarł król Egiptu (to samo co faraon). Ponieważ zmarł faraon, który próbował zabić Mojżesza w Księdze Wyjścia 2:15, Mojżesz mógł ponownie stawić się przed dworem.

Przez cały okres niewoli Biblia nigdzie nie wspomina, by Hebrajczycy wołali do Boga o pomoc, aż do Księgi Wyjścia 2:23-24. Dopiero wtedy Bóg ponownie wprowadził Mojżesza na scenę. Może to zabrzmieć banalnie, ale jeśli masz problem, zdajesz sobie sprawę, że go masz i potrzebujesz Bożej pomocy, dlaczego miałbyś wahać się przed wołaniem do Boga?

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 3:2 anioł Pański ukazał się w płonącym krzaku?

Odp.: Chociaż Pismo Święte tego nie wyjaśnia, płonący krzew daje nam kilka powodów do refleksji.

Cud Boży w postaci płonącego krzewu, który się nie spalał, przyciągnął Mojżesza już z daleka. W przyszłości cudowne działanie Boga podczas Wyjścia będzie niczym światło świecące przez wieki, przyciągające ludzi do Boga. Kiedy dzielimy się Bożym przesłaniem z innymi, upewnijmy się, że pozwalamy im dostrzec światło Bożego charakteru i dzieł, a nie tylko nasze własne, mizernie ludzkie ogniska.

Ogień na pustyni może być niebezpieczny, jeśli trzeba pokonać wiele mil, by zdobyć wodę do jego ugaszenia. Piasek też nie sprawdza się zbyt dobrze. Niemniej jednak ten krzew był bezpieczny i nie spłonął. Izraelici znajdowali się w niebezpiecznych sytuacjach – najpierw, gdy Egipcjanie chcieli zabić nowo narodzonych chłopców, a później na pustyni. Jednak dzięki posłuszeństwu wobec Boga mogli być bezpieczni.

Z drugiej strony nie wszyscy byli bezpieczni na pustyni. Kiedy niektórzy okazali nieposłuszeństwo, niektórych dotknęła plaga, zginęli w ogniu lub zostali pochłonięci przez ziemię. Nie dajcie się zwieść kłamstwu, że „Bóg jest bezpieczny”. Bóg nie jest bezpieczny, ale Bóg jest dobry. Zwróćmy się do Boga z wiarą i posłuszeństwem, aby dzięki Jego łasce dostrzec Jego łagodną, miłosierną stronę, a nie surową i gniewną.

Pytanie: Kim dokładnie był anioł Pański w płonącym krzaku z Księgi Wyjścia 3:2?

Odp.: Słowo „anioł” może oznaczać posłańca. Istnieją trzy możliwości, przyjrzyjmy się im wszystkim.

Dobra istota anielska stworzona przez Boga: Księga Wyjścia 3:2 mówi o „aniołku Pańskim”. Jeśli jednak był to po prostu anioł, dlaczego Mojżesz musiał zdjąć obuwie, skoro zgodnie z Księgą Wyjścia 3:5 była to święta ziemia?

Bóg (Trójca Święta lub Ojciec): Istota ta powiedziała: „Ja jestem Bogiem twojego ojca, Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba”. Nawiasem mówiąc, objawienie się Boga w Starym Testamencie nazywa się teofanią.

Jezus Chrystus: Wczesny Kościół rozumiał to jako pojawienie się Jezusa, Słowa Bożego, przed Jego wcieleniem na ziemi. Jezus mógł powiedzieć: „Ja jestem Bogiem…”, a Jezus mógł być również posłańcem lub Słowem Boga Ojca. Nawiasem mówiąc, pojawienie się konkretnie Boga Syna w Starym Testamencie nazywa się chrystofanią.

Wśród wczesnych pisarzy kościelnych, którzy twierdzili, że był to Jezus, można wymienić: „Pierwszą apologię” Justyna Męczennika, rozdz. 63, str. 184 (ok. 150 r. n.e.), Ireneusza (182–188 r. n.e.), „Przeciw herezjom”, tom 4, rozdz. 29.2, str. 502 (182–188 r. n.e.), Klemens Aleksandryjski w „Napomnieniu do pogan”, rozdz. 1, str. 173 (193–217/220 r. n.e.) oraz Tertulian w „Odpowiedzi Żydom”, rozdz. 8, str. 163 (198–220 r. n.e.).

Pytanie: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 3:8 i Księdze Rodzaju 23 Hetyci byli w Palestynie w czasach Mojżesza i Jozuego?

Odp.: Hetyci byli ludem o szerokim zasięgu, a jedna z ich kolonii osiedliła się w górach Palestyny. Hetyci, lud indoeuropejski, splądrowali Babilon w 1590 r. p.n.e. Inni uważają, że odnosi się to do Hatti, ludu nieindoeuropejskiego, który został podbity przed 2000 r. p.n.e. Słowa „Hatti” i „Hitti” zapisuje się w języku hebrajskim tak samo.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 3:8, 17 oraz w Księdze Jozuego 5:6 Kanaan nazywany jest krainą mlekiem i miodem płynącą?

Odp.: Dla zajmujących się pasterstwem Izraelitów była to kraina bujnych wzgórz i dolin, sprzyjająca hodowli dobrze odżywionego bydła oraz uprawie kwiatów dla pszczół.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 3:10 i 6:10-13 Bóg powołał Mojżesza w Midianie, czy w Egipcie?

Odp.: Mojżesz został po raz pierwszy powołany przez Boga w Midianie. Jednak po powrocie do Egiptu Mojżesz zaczął mieć wątpliwości, a Bóg ponownie potwierdził jego powołanie w Egipcie. Również dzisiaj ludzie czasami potrzebują ponownego potwierdzenia tego, co uważają za prawdę.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 3:10–4:17 Mojżesz potrzebował powołania i dlaczego my je potrzebujemy?

Odp.: Zanim Mojżesz naraził swoje życie na niebezpieczeństwo, Bóg potwierdził mu, że będzie pełnił Jego wolę. Kiedy inni Izraelici kwestionowali, kim jest Mojżesz i czy naprawdę powie im, co jest słuszne, cuda Mojżesza przekonywały ich, że został on autentycznie powołany. Kiedy Mojżesz odczuwał gniew faraona i był świadkiem demonicznych cudów czarowników faraona, musiał mieć pewność, że znajduje się dokładnie tam, gdzie powinien.

Czasami chrześcijanie słyszą pytania: „Dlaczego uważacie, że macie monopol na prawdę?” albo: „Kto was powołał, byście mówili innym, że pójdą do piekła, jeśli odrzucą Chrystusa, Syna Bożego?”. Gdybyśmy nie mieli powołania ani przesłania od Boga, te zarzuty mogłyby mieć sens. Jednak wszyscy chrześcijanie mają ogólne powołanie, nadane przez samego Jezusa w Ewangelii Mateusza 28:18-20. Paweł powtarza to powołanie w 2 Liście do Tymoteusza 4:1-2. Wszyscy mamy świecić jak gwiazdy we wszechświecie, głosząc słowo życia, o czym mowa w Liście do Filipian 2:15-16 i 2 Liście do Koryntian 5:18-20. Kiedy ludzie kwestionują twoje kompetencje, nie chodzi o to, że mają problem z twoim autorytetem, choć mogą to tak przedstawiać. Raczej nie zgadzają się ze słowami i wyłącznymi twierdzeniami Chrystusa. Czasami naszym zadaniem jest nie tylko przekonywanie ludzi, ale pokazanie, że istnieje różnica między tym, w co wygodnie wierzą, a tym, co powiedział Jezus. Kiedy dostrzegą tę różnicę, będą musieli podjąć decyzję, za kim pójdą.

Niektórzy chrześcijanie otrzymali konkretne powołanie, by udać się do określonej służby, kościoła lub grupy ludzi. Nie każdy chrześcijanin odczuwa konkretne powołanie, a nie każdy chrześcijanin ma to samo konkretne powołanie. Łatwo jest wyobrazić sobie, że twoje powołanie dotyczy najważniejszego aspektu służby, a inne powołania nie są tak ważne, ale 1 List do Koryntian 12 pokazuje, że jest to błędne przekonanie. Niezależnie jednak od tego, czy wierzysz, że masz konkretne powołanie, czy nie, wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za posłuszeństwo wobec ogólnych wezwań skierowanych do wszystkich wierzących w Biblii, aby głosić Słowo, kochać innych i prowadzić życie oddające chwałę Bogu.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 3:18 Mojżesz postąpił nieuczciwie, prosząc faraona o pozwolenie na trzydniową podróż w celu złożenia ofiar?

Odp.: Nie. Oto sześć punktów do rozważenia, a następnie prawdopodobny powód, dlaczego tak było.

1. Bóg powiedział, że w końcu wyprowadzi Izraelitów na stałe (Księga Wyjścia 3:17) i w odpowiednim czasie tak uczynił.

2. To było polecenie Boga, a nie własna inicjatywa Mojżesza, aby w tym momencie Mojżesz poprosił faraona jedynie o trzydniową podróż, a nie o pozwolenie na opuszczenie Egiptu (Wj 3,18).

3. Bóg wiedział na pewno i powiedział Mojżeszowi, że faraon nie zgodzi się nawet na tę mniejszą prośbę (Wj 3,19).

4. Hipotetycznie rzecz biorąc, gdyby faraon spełnił tę prośbę, nic nie wskazuje na to, że Mojżesz oszukałby faraona i nie powrócił.

5. Oczywiście, gdyby wyruszyli i powrócili do Egiptu, nie uniemożliwiłoby im to późniejszego poproszenia o opuszczenie kraju na stałe.

6. Milczenie w jakiejś sprawie nie jest kłamstwem. A konkretnie: poproszenie o mniejszą prośbę i milczenie na temat większej prośby, o którą poprosisz później, nie jest kłamstwem.

Dlaczego Bóg kazał Mojżeszowi początkowo przedstawić tylko tę mniejszą prośbę? Prawdopodobnie nie było to oszustwo, ale łaskawość. Bóg dał faraonowi i Egipcjanom szansę, by najpierw zgodzili się na mniejszą prośbę i stopniowo przyzwyczaili się do myśli o wypuszczeniu Izraelitów. Jednakże, dając tę szansę, Bóg już z całą pewnością znał wynik wolnego wyboru faraona. Dzisiaj Bóg oferuje wszystkim wspaniałą szansę zbawienia, ale już zna wyniki wolnego wyboru każdego człowieka.

Pytanie: Jak to się stało, że w Wj 3,22 i Wj 12,33-36 Bóg nakazał Izraelitom prosić Egipcjan o pewne rzeczy?

Odp.: Hebrajskie słowo sa’al oznacza „prosić”, a nie „pożyczać”. W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę trzy kwestie.

1. Brak oszustwa: Egipcjanie wiedzieli, że Izraelici odchodzą i zatrzymują te przedmioty: Księga Wyjścia 12:31-36. Hebrajskie słowo oznaczające łup, nissaltem, wyraźnie nie sugeruje kradzieży, oszustwa ani podstępu. Mówi się również, że „często uważa się, iż chodzi o »pożyczenie«, co wynika z wpływu błędnych tłumaczeń w czasach, gdy język hebrajski był nieznany, lub – jak ma to miejsce obecnie – z racjonalistycznych uprzedzeń”.

2. Brak przymusu: Egipcjanie byli im przychylni i zachęcali ich do odejścia (Księga Wyjścia 12:33-36).

3. Brak niesprawiedliwości: Przedmioty te stanowiły niewielką rekompensatę za zabijanie niemowląt i 400 lat niewoli. Tę trzecią koncepcję (a także pośrednio dwie pierwsze) wyraził Tertulian w dziele „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi”, księga 2, rozdział 21, str. 313–314 (207/208 r. n.e.). Odpowiedź tę można również znaleźć u Ireneusza (182–188 r. n.e.) w dziele „Przeciw herezjom”, księga 5, rozdział 30, werset 2.

Podsumowanie: Izraelici złożyli jawną prośbę, a Egipcjanie, którzy do tego czasu zaczęli im współczuć, spełnili ich prośbę.

Pytanie: Jak w Wj 3,22 i Wj 12,33–36 Bóg mógł [rzekomo] uczyć Izraelitów nieuczciwości i kradzieży? (pytanie zadał ateista)

Odp.: Czy kiedykolwiek prosiłeś o coś? Jeśli tak, to czy to czyni cię złodziejem? Oczywiście, że nie, to absurdalne. Podobnie:

1. Egipcjanie wiedzieli, że Izraelici odchodzą. W rzeczywistości w Księdze Wyjścia 12:33 to właśnie Egipcjanie prosili Izraelitów, by się pospieszyli i odeszli.

2. Izraelici poprosili Egipcjan o te rzeczy (Księga Wyjścia 12:35-36)

3. Egipcjanie byli przychylni Izraelitom i dali im (a nie pożyczyli) te rzeczy (Księga Wyjścia 3:22; 12:36).

Jak wspomniano w poprzedniej odpowiedzi, w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 324, napisano, że hebrajskie słowo oznaczające łup, nissaltem, wyraźnie nie sugeruje kradzieży, oszustwa ani podstępu.

Pytanie: Czego możemy się nauczyć z reakcji Mojżesza na Boże wezwanie opisanej w Księdze Wyjścia 4?

Odp.: Bóg najpierw ukazał Mojżeszowi swoją cudowną moc (Wj 3,2), potem wykazał się cierpliwością, znosząc niewierne wymówki Mojżesza (Wj 4,1-13), a w końcu rozgniewał się na niego. Mamy obowiązek być posłuszni Bożemu wezwaniu i nie sprzeciwiać się Mu z powodu strachu, buntu czy przekonania o własnej nieadekwatności. Miejmy nadzieję, że nie dojdzie do sytuacji, w której rozgniewamy Boga, zanim wysłuchamy Jego wezwania.

Kiedy Mojżesz powiedział, że nie nadaje się do tego zadania, dostrzegamy dwie prawdy i jedno kłamstwo wynikające z braku wiary.

1. Mojżesz przedstawił faktyczne prawdy, że ludzie raczej nie będą chcieli wierzyć nieznanemu przybyszowi oraz że ma on trudności z mówieniem.

2. Mojżesz szczerze wiedział, że w swojej naturalnej naturze nie jest w stanie z powodzeniem wykonać tego zadania.

3. Mojżesz uwierzył w kłamstwo pozbawione wiary, że Bóg nie jest wystarczająco wielki, by realizować swoją wolę poprzez niedoskonałość Mojżesza. Modlę się, abyście, jeśli nosicie to kłamstwo w sercu, odkryli je, wyznali ten grzech przed Bogiem i postanowili uwierzyć, że wielkość Boga przewyższa nawet wasze najgorsze słabości.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 4:3-5 martwa laska mogła stać się wężem?

Odp.: Nie jest to zwykła iluzja optyczna, ponieważ w Księdze Wyjścia 7:12 wąż potrafił połykać. Bóg jest większy od naturalnych praw fizycznych i biologicznych, a nie na odwrót.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 4:11 Bóg nie tylko pozwala, ale także sprawia, że ludzie stają się niemymi, głuchymi i ślepymi?

Odp.: Czy nam się to podoba, czy nie, Bóg świadomie dopuszcza każde zło i każdą niepełnosprawność, które mają miejsce. Ponadto często Bóg ma szczególny cel, dla którego sprawia, że ludzie są tacy, a nie inni. Przez Mojżesza dokonano tak wielu potężnych cudów, a jednak Bóg postanowił zarówno obdarzyć go wadą wymowy (Księga Wyjścia 4:10-13, 6:12,30), jak i nie usunąć jej. Podobnie, przez Pawła dokonano tak wielu cudów, a jednak w 2 Liście do Koryntian 12:7-9 Bóg postanowił nie usunąć ciernia Pawła.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 4:18 imię „Jitro” zostało zapisane na różne sposoby?

Odp.: W wielu językach, w tym w języku arabskim, końcówka rzeczownika różni się w zależności od tego, jak jest on użyty w zdaniu. Imię Jethro zostało przetłumaczone na język hebrajski w jednym miejscu z jedną końcówką, a w innym miejscu z inną końcówką. Tak samo postąpiono w przypadku Geshema/Gashmu, Araba, w Księdze Nehemiasza 2:19; 6:1-2,6. Szczególnie interesujące w Księdze Wyjścia 4:18 jest to, że obie końcówki występują w tym samym wersecie. Najwyraźniej autorzy nie przywiązywali zbytniej wagi do spójności pisowni imion i my również nie powinniśmy tego robić.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 4:18 Mojżesz powiedział, że chce udać się do Egiptu, „aby sprawdzić, czy oni tam jeszcze są”?

Odp.: Niezależnie od tego, czy jego powody były słuszne, czy nie, Mojżesz postanowił pozostać niejasnym i ukryć główny powód powrotu do Egiptu. Biblia nie broni tej tajemniczości Mojżesza; jedynie ją odnotowuje.

P: W jaki sposób Izrael był pierworodnym syna Boga, o czym mowa w Wj 4:22?

Odp.: Pierworodny miał szczególne prawa, przywileje i obowiązki. Izrael był ludem wybranym przez Boga; to właśnie poprzez niego Słowo Boże miało rozprzestrzenić się po całej ziemi. Izrael miał następujące przywileje:

Został przyjęty jako syn (Rz 9,4)

Powierzono im same słowa Boga (Rz 3,2) oraz otrzymanie Prawa (Rz 9,4)

Patriarchowie (Rz 9,5)

Ludzkie pochodzenie Chrystusa (Rz 9,5).

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 4:24 Bóg niemal zabił Mojżesza?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie:

Sytuacja: Chociaż Bóg wiedział, że Mojżesz nie umrze, dla Mojżesza i Zippory sytuacja wydawała się beznadziejna.

Przyczyna: Nie jest powiedziane, w jaki sposób Mojżesz znalazł się na skraju śmierci – być może z powodu choroby – ale wiedzieli, że Bóg nie tylko na to pozwolił, ale celowo to spowodował.

Kara: Zippora i Mojżesz nie przestrzegali przymierza obrzezania zawartego z Abrahamem, a Bóg karcił ich, dopóki tego nie uczynili, albo dopóki Mojżesz nie znalazł się na skraju śmierci.

Ostrzeżenie: Jak przekonał się Mojżesz, nikt nie może stać się na tyle wielki, by nie musiał już więcej być posłusznym Bogu.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 4:30 ludzie powinni wierzyć ze względu na znaki?

Odp.: Ludzie nie powinni wierzyć w Boga tylko ze względu na znaki. Znaki mają swoje właściwe miejsce w utwierdzaniu wiary w Bożych posłańców. Znaki te nie służyły udowodnieniu tym ludziom istnienia Boga; miały one raczej potwierdzić, że Mojżesz pochodził od Boga Żywego.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 4:31 i 6:9 ludzie uwierzyli Mojżeszowi, czy nie?

Odp.: Początkowo uwierzyli w Mojżesza (Wj 4,31), ale później, gdy faraon zwiększył im obciążenie pracą (Wj 6,9), zaczęli mieć wątpliwości.

Pytanie: Kto był faraonem Egiptu w Wj 5,2 i kiedy miało miejsce Wyjście?

Odp.: Faraonem, który tu zmarł, był prawdopodobnie Totmes III. Jego główną małżonką była Hatszepsut Meritre (nie ta sama co jego matka, słynna Hatszepsut). Wyjście z Egiptu miało miejsce około 1446/1445 r. p.n.e. Podstawą dla daty 1446/1445 jest 1 Królów 6:1, gdzie czytamy, że Salomon rozpoczął budowę Świątyni 480 lat po wyjściu Izraelitów z Egiptu, a archeolodzy są przekonani, że miało to miejsce w 966 r. p.n.e.

Na marginesie, historyk Euzebiusz z Cezarei (318–339/340 r. n.e.) w dziele *Praeparatio Evangelica* 9.27 podaje, że imię córki faraona, która wyciągnęła Mojżesza z wody, brzmiało Merris. Józef Flawiusz podaje imię Thermuthis w dziele „Starożytności żydowskie” 2, 224 (9,5), a Księga Jubileuszów 47:5 podaje, że nazywała się Tharmuth.

Miało to miejsce albo za panowania Totmesa III, albo – co bardziej prawdopodobne – za panowania faraona Amenhotepa II (1450/20–1401/1385 p.n.e.). Jego główna żona nazywała się Tia. Inni chrześcijanie sądzili niegdyś, że Wyjście miało miejsce znacznie później, za panowania Ramzesa II (1290–1224 p.n.e.). Data 1446/1445 r. p.n.e. pasuje, ponieważ:

1. 1 Królów 6:1 mówi o 480 latach przed budową świątyni Salomona.

2. Za panowania Amenhotepa II Semici byli zmuszani do produkcji cegieł.

3. Stela snów Totmesa IV. Zobacz omówienie Księgi Wyjścia 12:29.

4. Księga Sędziów 11:26 mówi o 300 latach przed Jeftą.

5. Hazor nie był zamieszkany po XIII wieku.

6. Tabliczki z Tell el-Amarna z lat 1400–1370 p.n.e. wspominają o budzących strach „Habiru” lub „Abiru”, którzy szaleli. Wspominają one, że miasta Arad, Gezer, Aszkelon i Lachisz zostały już zdobyte.

7. Klemens Aleksandryjski w dziele „Stromata” (193–202 r. n.e.), tom 1, rozdział 2, wspomina o 450 latach od czasów Jozuego do Dawida.

8. Imię Ramzes było używane już przed XIII wiekiem. Zob. „CHRONOLOGICAL AND BACKGROUND CHARTS OF THE OLD TESTAMENT”, str. 29–30 oraz „When Critics Ask”, str. 67–68. Ramose było imieniem szlachcica za czasów Amenhotepa III.

Datowanie metodą węgla C-14 wskazuje, że zniszczenie Jerycha miało miejsce około 1410 r. p.n.e. Faraonem panującym 40 lat wcześniej byłby Totmes III.

Pytanie: Czy faraon z Wj 5,2 to ten sam faraon, co ten z Wj 15?

Odp.: Nie był to ten sam faraon. Faraon z 1 Księgi Wyjścia, prawdopodobnie Totmes III, chciał albo całkowicie zniszczyć, albo zmniejszyć populację Izraelitów. Faraon z Księgi Wyjścia, prawdopodobnie Amenhotep II (1450/1420–1401/1385), skupiał się na wykorzystywaniu ich jako niewolników. Należy pamiętać, że między rozdziałem 1 a rozdziałem 5 Księgi Wyjścia upłynęło 80 lat.

P: Czy w Księdze Wyjścia 5:3, 8:26–27 i 10:26 Mojżesz po prostu wymyślał powody, dla których trzeba było odejść?

Odp.: Pismo Święte nie mówi, czy Bóg polecił Mojżeszowi przedstawić faraonowi te powody wyjazdu, czy też Mojżesz wypowiedział je z własnej inicjatywy. Jeśli było to to drugie, należy zauważyć, że Pismo Święte milczy na temat tego, czy Mojżesz powiedział wszystko poprawnie.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 5:6 używano słomy do produkcji cegieł?

Odp.: Słoma zwiększała wytrzymałość cegieł na rozciąganie, ponieważ glina przylegająca do słomy była mniej podatna na rozpadanie się.

Pytanie: Jak Izraelici radzili sobie z koniecznością samodzielnego zbierania słomy, o czym mowa w Księdze Wyjścia 5:6-7?

Odp.: Najpierw trzeba zrozumieć, że słoma była ważna do produkcji mocnych cegieł, ponieważ pełniła rolę spoiwa, zapobiegającego kruszeniu się cegieł. Ponadto, choć cegły były bardziej powszechne w Mezopotamii niż w Egipcie, niektóre egipskie miasta, takie jak Pithom, budowano właśnie z cegły. W grobowcu egipskiego szlachcica o imieniu Rekhmere / Rek-mi-Re w Tebach, pochodzącym z XV wieku p.n.e., znajduje się malowidło przedstawiające niewolników wytwarzających cegły. Ilustrację tego można znaleźć w „The New International Dictionary of the Bible” na stronie 174.

W ruinach w Pithom można zaobserwować cegły ze słomą na najniższym poziomie, cegły zawierające jedynie ściernisko na poziomie pośrednim oraz cegły bez materiału włóknistego na najwyższym poziomie. Wymiary cegieł wahały się od 13 na 13 na 3,5 cala (33 na 33 na 9 cm) do 16 na 8 na 6 cali (41 na 20 na 15 cm).

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 6:1 wspomniano właśnie o potężnej ręce Boga?

Odp.: W tamtych czasach egipscy faraonowie rutynowo używali określenia „posiadacz [potężnego] ramienia” jako części swoich tytułów. Księga Wyjścia 6:1 podkreślała, że ich dumne ramiona były niczym w porównaniu z ramieniem Boga.

P: Jakie są niektóre problemy związane z teorią JEPD w Wj 6:3 i innych fragmentach?

Odp.: Teoria JEPD została po raz pierwszy sformułowana w XIX wieku, zanim uczeni byli w stanie udowodnić, że w czasach Mojżesza zwykli ludzie potrafili pisać. Zakłada ona, że pierwsze pięć (a czasem sześć) ksiąg Biblii zostało zredagowanych na podstawie czterech wcześniejszych źródeł, oznaczonych jako J (od imienia Jehowy), E (od imienia Elohim), P (od imienia Kapłańskiego) oraz D (od Księgi Powtórzonego Prawa).

Teoria JEPD ma wiele problemów, ale oto trzy z nich.

1. Liberalni uczeni nie są zgodni co do tego, które wersety należą do J, E, P i D.

2. Teoria ta opiera się na użyciu różnych imion Boga w 1. i 2. rozdziale Księgi Rodzaju. Jednak inne dzieła postępują tak samo. W Liście do Hebrajczyków w rozdziale 1 nie ma wzmianki o Jezusie ani Chrystusie, a jedynie o „Synu”. Chrystus i Jezus są jednak często wspominani w dalszej części tekstu. A jednak nigdy nie słyszałem, by ktokolwiek wątpił w jedność Listu do Hebrajczyków. Księga Jonasza używa wyłącznie imienia Bożego, z wyjątkiem fragmentów, w których przemawiają marynarze (Jonasz 3:4). Później w narracji termin „Elohim” jest również używany w odniesieniu do Prawdziwego Boga.

3. Wiele wersetów trzeba podzielić na dwie części. Zgodnie z książką „Evidence that Demands a Verdict”, tom II, str. 134, wersja teorii JEPD zawarta w „Interpreter’s One-Volume Commentary on the Bible” dzieli następujące wersety na dwa lub więcej źródeł.

Rdz 2:4; 7:16,17; 8:2,3,13; 10:1; 12:4; 13:11,12; 16:1; 19:30; 21:1,2,6; 25:11,26; 31:18; 32:13; 33:18; 35:22; 37:25,28; 41:46; 42:28; 45:1,5; 46:1; 47:5,6,27; 48:9,10; 49:1,28

Księga Wyjścia 1:20; 2:23; 3:4; 4:20; 7:15,17,20,21; 8:15; 9:23,24,35; 10:1,13,15; 12:27; 13:3; 14:9,19,20,21,27; 15:21,22,25; 16:1,15; 17:1,2,7; 19:2,3,9,11,13; 24:12, 15, 18; 25:18; 31:18; 32:8, 34, 35; 33:5, 19; 34:1, 11, 14

Księga Liczb 13:17,26; 14:1; 16:1,2,26,27; 20:22.

(Księga Powtórzonego Prawa nie została wymieniona, ponieważ uważa się ją w całości za część „D”.)

Ile właściwie wersetów należałoby przeciąć na pół zgodnie z tą teorią, zanim przestałaby ona być możliwa do utrzymania? Dziewięćdziesiąt jeden wersetów to prawdopodobnie zbyt wiele.

Pytanie: Dlaczego przed Wj 6:3 w 197 fragmentach użyto imienia Jahwe, skoro Wj 6:3 mówi, że Bóg nie objawił się pod tym imieniem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi?

Odp.: Najpierw to, co nie jest odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

a) Prawdziwe fakty, które nie są częścią odpowiedzi.

a1. Ponieważ Mojżesz napisał Księgę Rodzaju w swoich czasach, a nie w czasach Jakuba, mógł używać dowolnego imienia. Na przykład ludzie słusznie piszą, że Kolumb przybył do Ameryk, mimo że Kolumb nie znał nazwy „Ameryka”. Już to wyjaśnia wszystkie przypadki z wyjątkiem 53, które są bezpośrednimi cytatami lub podobnymi fragmentami.

a2. Porównanie tekstu Septuaginty i tekstu masoreckiego pokazuje, że skrybowie mieli pewną swobodę w zmianie imion Boga. Juliusz Wellhausen stwierdził, że była to największa słabość jego własnej hipotezy dokumentalnej.

a3. Imię Boga było znane Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, ale Bóg nie był znany przede wszystkim jako Jahwe. Bóg objawiał Mojżeszowi znaczenie, którego nie objawił trzem mężczyznom przed nim.

b) Odpowiedź znajduje się w samym Księdze Wyjścia 6:3.

b1. Księga Wyjścia 6:3 nie mówi o objawieniu „przed czasami Mojżesza”. Mówi jedynie: „Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi”.

b2. Księga Wyjścia nie mówi, że nie znali oni boskiego imienia Boga. Mówi jedynie: „Objawiłem się… ale pod imieniem Jahwe nigdy się im nie objawiłem”. Chociaż Bóg przemawiał do Abrahama, Izaaka i Jakuba lub ukazywał się im co najmniej 15 razy, nigdy nie ukazał się tym mężczyznom w szczególny sposób związany ze swoim imieniem, tak jak ukazał się Mojżeszowi. W rzeczywistości, gdy Jakub poprosił o imię po zmaganiach w Księdze Rodzaju 32:29, celowo nie otrzymał odpowiedzi.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 6:3 Bóg nie objawił się osobiście jako Jahwe Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, to co z następującymi fragmentami, w których Bóg nazywa siebie Jahwe? Księga Rodzaju 15:7: „Ja jestem Jahwe, który wyprowadził cię z Ur”; Księga Rodzaju 18:14: „Czy jest coś zbyt trudnego dla Jahwe?”; Księga Rodzaju 28:13: „Ja jestem Jahwe, Bóg twojego ojca…”

Odp.: Są to prawdopodobnie późniejsze zmiany wprowadzone przez skrybów. We wszystkich trzech przypadkach w greckiej Septuagincie użyto słowa „Bóg” (theos), a nie greckiego słowa oznaczającego „Ja Jestem” z Księgi Wyjścia 3:14 (oΩ v) ani greckiego słowa z Księgi Wyjścia 6:3 (kurios). Zobacz także poprzednie pytanie.

P: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 6:16-20 Izraelici przebywali w Egipcie przez 430 lat, skoro między Lewim a Mojżeszem wspomniano tylko o trzech pokoleniach?

Odp.: Było więcej niż trzy pokolenia, ponieważ w genealogiach często występowały luki, a słowo „dziecko” oznacza również potomka, a „ojciec” – przodka.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 6:20 Amram poślubił swoją ciotkę Jokebed, skoro jest to zabronione w Księdze Kapłańskiej 18:12?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę dwie kwestie.

1. Księga Kapłańska nie została jeszcze napisana, więc nie można ich było pociągnąć do odpowiedzialności za przyszłe prawo.

2. Ponadto Biblia nie pochwala tego, lecz rzetelnie relacjonuje to, co się wydarzyło.

P: Czy w Księdze Wyjścia 6:20 Jokebed i Amram, wnuk Lewiego, byli rodzicami Mojżesza?

Odp.: Niekoniecznie, ponieważ słowo „syn” może oznaczać potomka, a imię Jochebed nie zostało wymienione w Księdze Wyjścia 2:1-9. Ponieważ w czasach Mojżesza Kehat miał 8 600 męskich potomków (Księga Liczb 3:28), jest mało prawdopodobne, by Amram, syn Kehata, był tym samym Amramem, ojcem Mojżesza.

P: Czy w Księdze Wyjścia 6:26-27 Mojżesz napisał tę księgę, skoro mowa o nim jest w trzeciej osobie?

Odp.: Nie ma powodu, by wątpić, że to Mojżesz napisał tę księgę. Pisanie w trzeciej osobie nie było niczym niezwykłym w literaturze starożytnej. Inne przykłady to:

1. Juliusz Cezar piszący „Wojnę galijską”.

2. Juliusz Cezar piszący „Wojny domowe”.

3. Ksenofont pisze „Anabazę”.

4. Józef Flawiusz pisze „Wojny żydowskie”.

5. Apostoł Jan pisze Ewangelię według św. Jana.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 7–11 Bóg najpierw zesłał plagi na Egipcjan, zamiast po prostu skłonić ich do wypuszczenia Izraelitów?

Odp.: Księga Wyjścia 9:16 (oraz List do Rzymian 9:17) mówią, że Bóg uczynił to, aby okazać swoją moc i aby Jego imię było głoszone po całej ziemi. Sześć punktów do rozważenia.

a) Bóg jest suwerenny i ma „prawo” wybierać dowolne środki, jakie uzna za stosowne.

b) Bóg nie postąpił niesprawiedliwie wobec Egipcjan, dla których zniewolenie Hebrajczyków było „normą kulturową” przez 400 lat.

c) Często ludzie podlegający przywódcy ponoszą konsekwencje decyzji swoich przywódców.

d) Bóg dał im możliwość wyboru, by uwolnili swoich niewolników. Wybrali jednak korzyści ekonomiczne wynikające z zniewolenia innych zamiast traktowania ich tak, jak sami chcieliby być traktowani.

e) Był to sąd nie tylko nad Egiptem, ale także nad egipskimi bogami. Pokazał on zarówno, że bogowie ci byli fałszywi, jak i że On sam jest jedynym Prawdziwym Bogiem posiadającym moc.

f) Imię Boga zostało uwielbione na całej ziemi. W rzeczywistości współcześni Egipcjanie postrzegają Mojżesza jako bohatera i proroka Boga.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 7:1 Mojżesz mógł być dla faraona jak Bóg?

Odp.: To porównanie nie oznacza, że Mojżesz był boskiej natury, ale że wszelka komunikacja i interakcja faraona z prawdziwym Bogiem odbywała się za pośrednictwem Mojżesza, wspieranego przez Aarona jako proroka. Zobacz także 2 List do Koryntian 3:2-3, gdzie jesteśmy listami od Boga do innych. Jak powiedziała pewna kobieta: „Być może dla niektórych ludzi jesteśmy jedyną Biblią, jaką kiedykolwiek przeczytają”.

P: Jak w Wj 7:11, 22 i Wj 8:7 magowie faraona mogli wykazać się magiczną mocą?

Odp.: Na marginesie warto wspomnieć, że sztuczka magiczna wykonywana obecnie, polegająca na zakrywaniu piłek trzema kubkami, była praktykowana już w starożytnym Egipcie. Chociaż ludzie mogą oszukiwać innych za pomocą sprytnych, pozbawionych nadprzyrodzonego charakteru sztuczek, szatan posiada cudowną moc, jak pokazują 2 Tesaloniczan 2:9 i Objawienie 13:13. Ci magowie prawdopodobnie działali dzięki mocy szatana.

P: Jak w Księdze Wyjścia 7:17-22 woda mogła zamienić się w krew?

Odp.: Chociaż Egipcjanie prawdopodobnie znali czerwony osad z Etiopii, czerwona ziemia nie wpłynęłaby na wodę w dzbanach i kamiennych wiadrach. Istnieją dwa poglądy. Ponieważ dla Boga nie ma rzeczy niemożliwych, nie ma sensu pytać, w jaki sposób Bóg „musiał” to uczynić. Lepiej zapytać, który pogląd ma najlepsze dowody potwierdzające, w jaki sposób Bóg postanowił to uczynić.

1. Krew to dosłowna krew.

2. Woda była czerwona, na przykład z powodu toksycznych glonów, które powodują „czerwoną falę” obserwowaną w różnych oceanach i w Nilu. Glony te wytwarzają neurotoksynę, która zabija ryby i sprawia, że woda staje się niezdatna do picia.

Pytanie: Czy w Wj 7:19 oraz Wj 8:16,24 plagi dotknęły „cały” i „cały obszar” Egiptu, czy też ominęły Goszen, jak wspomniano w Wj 8:20,22?

Odp.: Księga Wyjścia 9:6 odpowiada na to pytanie, wskazując, że kiedy mówiono o „całym Egipcie”, sugerowano, iż Goszen był z tego wyłączony.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 7:20 magowie mogli zamienić część wody w krew, skoro Mojżesz już wcześniej zamienił wodę w rzece w krew?

Odp.: Księga Wyjścia 7:20 mówi jedynie o tym, że woda w rzece przed oczami faraona natychmiast zamieniła się w krew. Pozostała woda mogła ulec przemianie nieco później.

Czasami, gdy szatan zna Boży plan czasowy, może próbować przypisywać sobie zasługi za to, co czyni Bóg. Zobacz omówienie Księgi Wyjścia 12:29, aby zapoznać się z innym możliwym przykładem. Niektórzy jednak mają inne zdanie, twierdząc, że słowo „cały” oznaczało większą część wody.

P: Kto zatwardził serce faraona w Księdze Wyjścia 7:22 i 4:21?

Odp.: Najpierw uczynił to sam faraon, a następnie Bóg również je zatwardził. W tych wersetach jest napisane, kto zatwardził jego serce:

Pan zatwardzi: Księga Wyjścia 4:21

Faraon sam zatwardził swoje serce: Księga Wyjścia 8:15,32; Księga Wyjścia 9:34; 1 Księga Samuela 6:6.

Stało się twarde (tj. samo serce faraona stało się twarde): Księga Wyjścia 7:13-14,22; 8:19; 9:7; 9:35

Pan je zatwardził: Księga Wyjścia 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10; 14:4-5, 17

Podsumowując, chrześcijanie tacy jak Klemens Rzymski, piszący w 1 Liście Klemensa, rozdz. 51, str. 20 (96–98 r. n.e.), nie postrzegali tego jako sytuacji typu „albo-albo”, ale uznali, że oba czynniki miały znaczenie.

Podobna sytuacja ma miejsce w Liście do Rzymian 1:21-32, gdzie Bóg wydał niewierzących, zdeprawowanych ludzi na pastwę jeszcze większej deprawacji. Bóg nawet zatwardził serce Izraela w Księdze Izajasza 63:17.

Na marginesie warto dodać, że Bóg zatwardził również serca Kananejczyków w Księdze Jozuego 11:20 oraz Sihona, króla Hesbonu, w Księdze Powtórzonego Prawa 2:30.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 8:10 faraon poprosił Mojżesza, by usunął żaby jutro, a nie dzisiaj?

Odp.: Być może dlatego, że dzień był już zaawansowany, ale nawet w takiej sytuacji żaby mogły zostać usunięte natychmiast. Może to wskazywać na stopień zatwardziałości serca faraona. Chciał mieć pewność, że żaby nie znikną, zanim zdąży porozmawiać z Mojżeszem.

P: Czym były te „komary” z Księgi Wyjścia 8:16-19?

Odp.: Być może były to owady, które dziś nazywamy „komarami”, które są uciążliwe, ale nie gryzą. Z drugiej strony równie dobrze mogły to być komary. Nie ma pewności co do dokładnego znaczenia hebrajskiego słowa „kinnim”, ponieważ jest to jedyne miejsce w Biblii, w którym pojawia się to słowo.

P: Czy w Wj 8:19, Wj 31:18, Pwt 9:10, Ps 8:3 i tak dalej Bóg ma palec?

Odp.: Nie. Jest to wyrażenie antropomorficzne mające na celu wskazanie na potęgę Boga. Na marginesie, termin językowy określający użycie części czegoś w celu oznaczenia całości to figura retoryczna zwana synekdochą. Podobny przykład z innej religii, islamu, można znaleźć w Hadisach Buchariego, tom 9, księga 93, rozdział 26, nr 543, str. 409, gdzie wspomniano o palcu Allaha.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 8:19, 31:18, Księdze Powtórzonego Prawa 9:10, Psalmie 8:3 i tak dalej – skoro tworzenie jakichkolwiek wizerunków Boga było niewłaściwe – dlaczego Biblia posługuje się antropomorfizmami Boga, takimi jak posiadanie rąk itp.? (Wiele lat temu powiedział to John L. MacKenzie).

Odp.: Różnica między tymi dwoma kwestiami polega na różnicy między komunikacją a kultem. Bóg postanowił komunikować się w sposób zrozumiały dla ludzi, w tym za pomocą poezji i antropomorficznych wyrażeń, takich jak „Jego prawa ręka”.

Jednak Bóg bardzo wyraźnie zaznacza, że nie chce, abyśmy tworzyli wizerunki lub rysowali obrazy w celu oddawania Mu czci lub wielbienia Go.

P: Jakiego rodzaju muchy były opisane w Wj 8:20-32?

Odp.: Istnieje kilka teorii. Mogły to być tak zwane „muchy psie”, których ukąszenia są bolesne. Być może symbolizowały one egipskiego boga Re. Alternatywnie mogły to być muchy z rodzaju Ichneumon, które symbolizowały boga Uatchita. Muchy mogły być przyciągane przez rozkładające się żaby.

P: Jak to się stało, że w Księdze Wyjścia 9:4, 11:7 i 12:13 plagi nie dotknęły Izraelitów tak, jak dotknęły Egipcjan?

Odp.: Bóg ma moc czynić to, co Mu się podoba. Ponadto w Księdze Wyjścia 15:26 Bóg obiecał, że jeśli Izraelici będą Mu posłuszni, to w przyszłości również nie dotkną ich te choroby.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 9:6, 19-20 zginęło całe bydło i konie, to w jaki sposób konie przetrwały, o czym mowa w Księdze Wyjścia 14:9?

Odp.: W Księdze Wyjścia 9:6 słowo „wszystkie” odnosi się albo do bydła w całym Egipcie, albo do całego bydła na polach Egiptu, albo do obu tych grup. W kontekście bliskość fragmentów Księgi Wyjścia 9:19-20 i 9:6 wskazuje wyraźnie, że autor nie zamierzał, aby rozumiano to jako każde pojedyncze zwierzę, zarówno w pomieszczeniach, jak i na zewnątrz, ale jako zwierzęta na polach.

Pytanie: Co dowiadujemy się z Księgi Wyjścia 9:6, 19–20 na temat hodowli bydła w Egipcie?

Odp.: Egipskie bydło trzymano zazwyczaj w oborach od maja do grudnia, w okresie powodzi Nilu, kiedy pastwiska były podmokłe. W „Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 357, napisano, że prawdopodobnie ta plaga miała miejsce w styczniu, kiedy część bydła wypuszczano na pastwiska. Ponieważ w delcie Nilu woda opadała później niż w pozostałej części Egiptu, bydło pozostawało w oborach dłużej. Gdyby bydło padło na pryszczycę z powodu rozkładających się żab, dotknęłoby to głównie bydło przebywające na pastwiskach.

Pytanie: Czy w Wj 9,16 i Wj 11,9 Bóg wzbudził faraona tylko po to, by go ukarać?

Odp.: Nie, Pismo Święte tego nie mówi. Mówi ono, że Bóg wzbudził faraona wraz z jego upartą niegodziwością, aby zademonstrować swoją zdolność do wyprowadzenia Izraelitów z niewoli. Oprócz wykorzystywania zła do pokazania innym swojej mocy i sądu, Bóg pozwala również złu na rozprzestrzenianie się przez pewien czas, a następnie osądza owoce, jakie ono przynosi.

Pytanie: Jak w Wj 9,19 i Wj 9,27 Mojżesz mógł wyjść na zewnątrz, aby spotkać się z faraonem podczas niszczycielskiej plagi gradu?

Odp.: Oczywiście grad nie padał wszędzie przez cały czas. Nawet podczas huraganu w oku cyklonu panuje spokój. Mojżesz mógł udać się do faraona podczas chwilowego wytchnienia, które ogarnęło część Egiptu. Alternatywnie, Bóg mógł chronić Mojżesza, gdy ten udawał się do faraona.

P: Jakiego rodzaju żywność uprawiali rolnicy w tamtych czasach, o czym mowa w Wj 9:20, Iz 28:25 i Ez 4:9?

Odp.: Ówczesna dieta ludzi znacznie różniła się od diety współczesnych społeczeństw uprzemysłowionych, charakteryzując się większą różnorodnością naturalnej żywności. W Starym Świecie nie uprawiano kukurydzy ani ziemniaków, ponieważ pochodziły one z Ameryk. Uprawiano pszenicę i żyto, tak jak dzisiaj, ale hodowano również znaczne ilości innych, starożytnych zbóż, które obecnie uprawiamy jedynie jako odmiany specjalne. Na przykład pszenica jednokłosowa, pszenica dwukłosowa i orkisz są czasami nazywane „pszenicami zakrytymi”; nie dają się one tak łatwo omłócić jak pszenica zwykła. Żyto, sorgo i proso nie są tak odżywcze jak pszenica, choć sorgo i proso są nadal stosowane w Afryce. Uprawiano również ziarno kamutu, które ma wyśmienity smak. Inne starożytne zboża to amarantus i komosa ryżowa. Nie znali jeszcze innego zboża – pszenżyta, krzyżówki pszenicy i żyta – ponieważ po raz pierwszy uprawiono je w Szkocji w 1875 roku. Więcej informacji można znaleźć na stronie http://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1996/V3-156.html#EINKORNOrigin.

Jeśli chodzi o substancje słodzące, oprócz buraków cukrowych w Europie i trzciny cukrowej w odległych krajach tropikalnych, ludzie mieli w zasadzie tylko miód. Miód zawiera wiele różnych związków chemicznych, a każda partia miodu dzikiego jest nieco inna, ponieważ zależy to od kwiatów, które odwiedzały pszczoły. Ktoś kiedyś powiedział o miodzie, że gdyby dzisiaj pojawił się nowy produkt spożywczy zawierający tysiące nieznanych substancji i za każdym razem inny skład chemiczny, nie miałby on żadnych szans na uzyskanie zatwierdzenia przez Amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA)!

P: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 9:23 ogień miesza się z gradem?

Odp.: Oczywiście zdarza się to cały czas podczas gwałtownych burz gradowych, którym towarzyszą błyskawice i grzmoty. Na podstawie Księgi Wyjścia 9:29 można przypuszczać, że właśnie tym był ten ogień. Jednak Bóg mógł to uczynić w dowolny sposób.

P: Jak w Księdze Wyjścia 9:30 ludzie mają bać się Boga?

Odp.: Nie boimy się Boga w taki sam sposób, w jaki można bać się niesprawiedliwej, niegodziwej osoby. Powinniśmy jednak bać się Boga na dwa sposoby.

1. Niewierzący powinni bać się Bożego sądu i gniewu.

2. Strach oznacza również szacunek. Wszyscy powinni szanować Boga, który nas stworzył, Tego, który jest celem naszego istnienia, oraz Tego, który osądzi wszystkich i obdarzy ludzi życiem wiecznym lub skazuje ich na wieczne potępienie w piekle, kosmicznym wysypisku śmieci. Niektórzy niechrześcijanie mogą uważać, że Bóg nie odpowiada ich wyobrażeniom o tym, jaki powinien być bóg. Prawdziwy Bóg pozostaje wierny swojemu charakterowi, ale być może nawet nie dba o to, by odpowiadać waszym standardom. Zobacz także odpowiedź dotyczącą Księgi Wyjścia 20:20.

Pytanie: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 10:21-23 ciemność ogarnęła tylko Egipt?

Odp.: Bóg stworzył światło i może nim kierować. Niezależnie od tego, czy była to chwilowa zmiana w działaniu słońca, prawo natury, ciemna chmura, popiół wulkaniczny, inna przeszkoda, czy też żadna z powyższych przyczyn, Bóg może działać tak, jak chce.

P: Czy istnieją jakieś dowody archeologiczne na ciemność, która ogarnęła Egipt, o której mowa w Księdze Wyjścia 10:21-33?

Odp.: Być może. W czasopiśmie „Biblical Archaeology Review” ze stycznia/lutego 1991 r., str. 50, czytamy:

„Egipski tekst datowany na okres po zakończeniu XVIII dynastii (ok. 1350 r. p.n.e.) opisuje klęskę w następujący sposób:

«Słońce jest zasłonięte i nie świeci przed oczami ludzi. Życie nie jest już możliwe, gdy słońce kryje się za chmurami. Ra [bóg] odwrócił swoje oblicze od ludzkości. Gdyby tylko świeciło choćby przez jedną godzinę! Nikt nie wie, kiedy jest południe. Nie widać własnego cienia. Słońce na niebie przypomina księżyc…»”

Może to odnosić się do ciemności panującej nad ziemią, ale nie odnosiłoby się do erupcji wulkanu na wyspie Thera, ponieważ miało to miejsce około 200 lat wcześniej.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 10:29 Mojżesz mówi, że nigdy więcej nie stawi się przed faraonem. Jednak w Księdze Wyjścia 12:31 faraon wzywa do siebie Mojżesza i Aarona. Jak to możliwe? Czy Mojżesz mylił się w Księdze Wyjścia 10:29, a jeśli tak, to czy to Bóg kazał mu to powiedzieć, czy też była to jego własna inicjatywa?

Odp.: W Księdze Wyjścia 10:29 faraon najwyraźniej miał już dość widoku Mojżesza, więc intencją Mojżesza było, by nigdy więcej nie stawiać się przed faraonem. Kiedy jednak faraon nakazał mu przyjść, Mojżesz musiał to uczynić. Przyjrzyjmy się temu z trzech perspektyw:

a) Gdyby była to przepowiednia, to nie spełniła się.

b) Jeśli było to wyrażeniem zamiaru Mojżesza, to było to prawdą; Mojżesz nie przyszedł z własnej inicjatywy; został wezwany.

c) Jeśli była to obietnica, to ta ludzka (a nie boska) obietnica została unieważniona przez konieczność wykonania rozkazu faraona.

Krótko mówiąc, Mojżesz nie kłamał ani nie był podstępny, ale wyraźnie spodziewał się, że nie stanie już więcej przed faraonem, i w tej kwestii się mylił.

Ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę, jest to, że prorocy byli ludźmi i oni również mogli mówić i postępować błędnie. Klasycznym przykładem jest sytuacja, w której Natan powiedział Dawidowi, że może zbudować świątynię, a następnie Bóg skorygował Natana w 2 Księdze Samuela 7:3-17. Prorok Boży jest wolny od błędu tylko wtedy, gdy przemawia jako prorok, tj. mówiąc: „tak mówi Pan” lub coś równoważnego. Kiedy Mojżesz stracił panowanie nad sobą, uderzył w skałę wielokrotnie i nazwał Izraelitów buntownikami, bez wątpienia później żałował tych słów.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 11:3 i Księdze Liczb 12:3 Mojżesz napisał o sobie, że był wysoko ceniony i pokorny?

Odp.: Istnieją trzy różne poglądy:

a) Mojżesz w sposób rzeczowy przedstawiał kontekst dotyczący swojej reputacji.

b) Ponieważ tekst ten był spisywany przez skrybę w imieniu Mojżesza, skryba pod wpływem natchnienia Bożego dodał tę informację.

c) Był to późniejszy dodatek skryby do tekstu, który Bóg pozwolił zachować na przestrzeni wieków. Zobacz także omówienie Lb 12:3.

P: Czy w Księdze Wyjścia 11:5–12:30, poza Biblią, istnieją jakieś dowody na to, że w tym czasie w Egipcie miały miejsce plagi?

Odp.: Być może tak. David M. Rohl w książce *Pharaohs and Kings: A Biblical Quest* (1995), str. 278–279, wspomina o dowodach wielkiej katastrofy, w wyniku której pochowano pośpiesznie ogromną liczbę ciał. Jednak duża liczba ofiar śmiertelnych nie dowodzi ani nie obala tezy, że było to spowodowane nagłym wydarzeniem, które miało miejsce w ciągu jednej nocy. Odkrycia tego dokonał Manfred Bietak w Tell ed-Daba. Informacja ta znajduje się w publikacji „Avaris and Piramesse: Archaeological Exploration of the Eastern Nile Delta” (Londyn, 1979), str. 295.

Ponadto Józef Flawiusz cytuje Manetho, który twierdzi, że „uderzył nas podmuch Boży”. Jednakże wypowiedź ta pojawia się w kontekście najazdu najeźdźców ze wschodu na Egipt, więc może to być zdarzenie niezwiązane z tematem, albo mogli istnieć najeźdźcy w Egipcie w czasach Mojżesza, o których Księga Wyjścia milczy.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 12:19 wyrażenie „wykluczeni z Izraela” oznacza wygnanie ze wspólnoty, a może śmierć lub egzekucję?

Odp.: Chrześcijańscy uczeni nie są co do tego zgodni, jak podaje „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 375.

Wypędzenie: „The Bible Knowledge Commentary: Stary Testament”, str. 128. W „The Believer’s Bible Commentary” na str. 98 czytamy: „to znaczy: wykluczony z obozu i pozbawiony związanych z nim przywilejów. W niektórych kontekstach wyrażenie »wykluczony« oznacza skazanie na śmierć”. Większość komentatorów uznałaby, że oznacza to śmierć.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 12:29 [rzekomo] wszechmiłujący Bóg, który jest tak miłujący, jak to tylko możliwe, mógł zabić pierworodnych Egipcjan?

Odp.: Żaden werset w Biblii nie mówi, że Bóg jest wszechmiłujący, ani że jest tak miłujący, jak to tylko możliwe. Miłość Boga jest równoważona przez Jego inne atrybuty. Jeśli chodzi o to, w jaki sposób Bóg Biblii mógł zabić pierworodnych Egipcjan, zobacz odpowiedź na następne pytanie.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 12:29-30 Bóg [rzekomo] postąpił niesprawiedliwie, zabijając wszystkich egipskich pierworodnych zamiast samego faraona, skoro to faraon zgrzeszył?

O: Bóg nie postąpił niesprawiedliwie. W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę trzy kwestie.

Wszyscy Egipcjanie zniewolili Izraelitów. Sam faraon nie biczował niewolników; robili to egipscy nadzorcy. Przez 400 lat społeczeństwo egipskie uważało za normalne czerpanie korzyści z pracy hebrajskich niewolników.

Ludzie często ponoszą konsekwencje czynów innych. Matki uzależnione od kokainy rodzą dzieci o mniejszych mózgach, uzależnione od kokainy. Miliony zginęły z powodu morderczego szaleństwa Hitlera i innych. Takie rzeczy zdarzają się w upadłym, niesprawiedliwym świecie. Zobacz jednak następny punkt.

Pełna sprawiedliwość zostanie wymierzona dopiero w dniu sądu ostatecznego. Na przykład w Ewangelii Łukasza 13:1-5 Jezus usłyszał o Galilejczykach, których krew Piłat zmieszał z ich ofiarami. Jezus powiedział, że nie stało się to dlatego, że byli gorsi od innych Galilejczyków, ale że jeśli nie pokutujecie, również zginą. Niektórzy są w tym życiu karani surowiej niż inni za te same czyny. Jednak w dniu sądu ostatecznego Bóg osądzi sprawiedliwie i wszystko naprawi.

Pytanie: Jakie dowody archeologiczne wskazują w Księdze Wyjścia 12:29, że syn faraona zginął tuż przed Wyjściem?

Odp.: Na Steli Snu Totmesa IV (1421–1410 p.n.e.), znalezionej między przednimi łapami Sfinksa w Gizie, bóg Harmakhis obiecał Totmesowi szczególną pomoc w zostaniu następnym faraonem w zamian za usunięcie piasku, który nagromadził się przy Sfinksie. Prawdopodobnie nie potrzebowałby specjalnej pomocy, gdyby był pierwszym w linii sukcesji po swoim ojcu Amenhotepie II (1450/1447–1401/1385)

Walter Kaiser w książce „A History of Israel” (s. 90) podaje, że najstarszy brat Totmesa IV nazywał się Webensenu. Webensenu został pochowany w grobowcu królewskim i prawdopodobnie to właśnie on zginął podczas dziesiątej plagi. Drugim synem Amenhotepa II był Khaemwaset, który ożenił się przed śmiercią. Jak pisze Kaiser: „Chociaż stela ze Sfinksem nie może być uznana za bezpośredni dowód śmierci pierworodnych, egiptolodzy ujawnili wystarczające dowody na poparcie wczesnej daty Wyjścia oraz faktu, że Tutmos IV rzeczywiście nie spodziewał się przejąć tronu po ojcu”.

Pytanie: Jak sprawiedliwy i kochający Bóg mógł zabić pierworodnych Egipcjan, skoro nie mieli oni żadnego wpływu na decyzję faraona? (Wj 12,29–30)

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie.

1. Śmierć ta nie dowodzi, że Egipcjanie lub ich zwierzęta byli winni decyzji faraona.

2. Wydaje się, że lud Egiptu nie sprzeciwił się zabijaniu niemowląt i ucisku ani nie podjął żadnych działań aż do momentu opisanego w Księdze Wyjścia 12:33. Nawet w Księdze Wyjścia 14:5 Egipcjanie chcieli, by Izraelici powrócili jako niewolnicy.

3. Ważne jest, by się sprzeciwiać, ponieważ ludzie, w tym dzieci, często ponoszą nieproporcjonalne konsekwencje decyzji przywódców politycznych.

4. Wiele rzeczy w tym życiu jest niesprawiedliwych. Ale nadejdzie dzień, Dzień Sądu Ostatecznego, kiedy wszystko zostanie wyrównane. Bóg jest sprawiedliwy, a bogaci i biedni, ci, którzy uciskają, i ci, którzy są uciskani, naziści, Kambodżanie, Sudańczycy i wszyscy inni otrzymają pełną sprawiedliwość na końcu czasów, choć kto może powiedzieć, że wszystko, czego pragną, to sprawiedliwość, bez miłosierdzia?

Pytanie: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 12:30 nie było domu, w którym nie zginąłby nikt, skoro Izraelici zostali oszczędzeni?

Odp.: W tym kontekście odnosi się to do domów w Egipcie, w których nie obchodzono Paschy.

P: Co symbolizują cztery kielichy paschalne w Księdze Wyjścia 13?

Odp.: Chociaż Pascha została ustanowiona w Księdze Wyjścia, różne kielichy ofiarowane podczas Paschy nie są wspomniane w Starym Testamencie, ale stanowiły część tradycji żydowskiej, która rozpoczęła się w czasach rzymskich. Są one udokumentowane w Talmudzie (Pesachim 10:1).
Najwyraźniej istniały różne interpretacje tej symboliki, ale oto jedna z nich: poszczególne kielichy symbolizowały różne rodzaje odkupienia.

Pierwszy kielich służył do błogosławieństwa kidusz, wygłaszanego na początku Paschy. Kielich ten ma na celu uczczenie tego, że Bóg wyprowadził ich z Egiptu.

Drugi kielich wypijano przed głównym posiłkiem, aby uczcić wyzwolenie z egipskiej niewoli.

Trzeci kielich wypijano po modlitwie po posiłku, aby uczcić przejaw Bożej mocy.

Czwarty kielich podawano na zakończenie Hallelu, aby uczcić fakt, że stali się narodem.
Niektórzy mieli piąty kielich, „Kielich Eliasza”, którego nie wypijano.

Część tych informacji pochodzi z żydowskiej strony internetowej: http://2-passover.tripod.com/thefourcupsofwineforpassover.html.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 13:2,13 Izraelici musieli poświęcić swoje pierworodne dzieci (synów i córki), czy tylko pierworodnych synów, jak mówi Księga Wyjścia 22:29?

Odp.: Zarówno tekst hebrajski, jak i współczesne tłumaczenia mówią o synach:

Księga Wyjścia 13:2 „każde pierwsze dziecko, które się urodzi wśród synów Izraela”

Księga Wyjścia 13:13 „każdy pierworodny spośród waszych synów”

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 13:4 pierwszym miesiącem był Abib, czy też Nisan, jak podaje Księga Nehemiasza 2:1?

Odp.: W tamtym czasie (1445 r. p.n.e.) Izraelici nazywali go Abib. Wieki później (ok. 500 r. p.n.e.), pod panowaniem Persów, nazywano go Nisan. Dzisiejsi Irańczycy (Persowie), niezależnie od wyznania, obchodzą święto Nowego Roku zwane Nowruz.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 13:19 zachowanie kości Józefa oznacza, że chrześcijanie powinni czcić święte relikwie, jak twierdzą niektórzy katolicy?

Odp.: Nie. To, że kości zostały zachowane w celu pochówku, nie oznacza, że były czczone. W Biblii nie ma żadnych dowodów na to, że kości Józefa – ani zresztą nikogo innego – były traktowane jako święte przedmioty kultu.

Drugie przykazanie zabrania posiadania jakichkolwiek obrazów przed Bogiem. Przez całe średniowiecze różni katolicy próbowali klasyfikować grzechy, przy czym najbardziej znane są „siedem grzechów głównych”. Ciekawe w tych różnych wykazach jest to, że autorzy wszystkich z nich zapomnieli o drugim przykazaniu.

Pytanie: Jak w Wj 13,21–22; Wj 14,19–20; Wj 40,38 Bóg mógł podążać za Izraelem jako obłok i słup ognia?

Odp.: Skoro Bóg ukazał się już Abramowi jako trzej goście, a Mojżeszowi jako ogień w krzaku, pojawienie się w postaci obłoku lub słupa ognia nie stanowiłoby dla Niego żadnej trudności. Prawdopodobnie trudniej jest nam przełamać nasze utarte wyobrażenia o tym, co Bóg powinien robić, niż Bogu ukazać się w jakiejś postaci.

P: Dlaczego w Wj 14:6-7 faraon ścigał wszystkich Izraelitów, dysponując zaledwie 600 rydwanami?

Odp.: Chociaż rydwany były w starożytności potężną bronią wojenną, a większość Izraelitów nie posiadała broni, odpowiedź jest taka, że Księga Wyjścia 14:7 mówi, iż faraon zabrał 600 najlepszych rydwanów oraz wszystkie pozostałe rydwany, a Księga Wyjścia 14:9 wspomina o armii. Również Księga Wyjścia 15:4 wspomina o rydwanach faraona i jego armii.

P: Jak wyglądały egipskie rydwany w tamtych czasach, o których mowa w Księdze Wyjścia 14:6-7?

O: Archeolodzy twierdzą, że rydwany w północnej Mezopotamii przypominały wozy, w których mieściło się trzy lub cztery osoby oraz maksymalnie cztery osły lub konie. Egipcjanie posiadali podobne rydwany, dopóki Hyksosi nie podbili większości Egiptu po 1586 r. p.n.e., dysponując rydwanami o lepszych parametrach. Od tego czasu egipskie rydwany były bardzo lekkie, zaprzęgnięte w dwa konie i przewożące dwóch mężczyzn. Jeden z mężczyzn był woźnicą, a drugi łucznikiem. Koła były duże, zazwyczaj z sześcioma szprychami. Na osiach rydwanów nie było kolców aż do czasów perskich. Rydwany były ważną bronią wojenną na suchym, płaskim terenie, ale nie sprawdzały się zbyt dobrze w górach ani na mokrym, grząskim podłożu.

Pytanie: Jak to się stało, że w Księdze Wyjścia 14:9-28 i Księdze Jozuego 24:6 faraon miał „jeźdźców”, skoro ówczesne armie nie posiadały kawalerii?

Odp.: Mogło to odnosić się do „woźniców rydwanów”, a nie do kawalerii. Kiedy używa się tego słowa, zawsze stanowi ono kontrast w stosunku do regularnej armii.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 14:14 Bóg walczył wówczas za Izraelitów, dlaczego później nie zawsze walczył za nich?

Odp.: Bóg nie miał obowiązku zawsze walczyć za Izraelitów. Mógł walczyć za nich i powstrzymywać się od walki za nich, kiedy tylko zechciał. Często wydaje się, że Bóg pozwalał im toczyć własne bitwy.

P: W Księdze Wyjścia 14:17; 15:21, w jaki sposób utopienie Egipcjan wywyższa Boga i oddaje Mu chwałę?

Odp.: W oczach Izraelitów pokazało to, że Bóg miał moc, by ich ocalić nawet przed potężną armią, oraz że Bóg będzie nad nimi czuwał.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 14:17 i 15:21 Bóg postąpił tak niesprawiedliwie, topiąc armię egipską w Morzu Czerwonym, skoro żołnierze po prostu wykonywali rozkazy?

Odp.: Jest tu ważna lekcja: żołnierze nie powinni wykonywać rozkazów, które są złe. W tamtych czasach, gdy egipskim żołnierzom nakazano zabić pokojowo oddających cześć Bogu, ponosili oni odpowiedzialność za swój „zły posłuszeństwo”. Dzisiaj, gdy muzułmańskim „świętym wojownikom” nakazuje się zabijać pokojowo oddających cześć Bogu tylko dlatego, że są chrześcijanami, oni również podlegają Bożemu sądowi w postaci ognia piekielnego.

P: Czy w Wj 14,18 Izraelici przekroczyli „Morze Czerwone”, czy też bardzo płytkie „Morze Trzcinowe”?

Odp.: W języku hebrajskim brzmi to „Yam Suph” i może oznaczać jedno lub drugie; nie wiemy dokładnie, gdzie dokonali przeprawy. Książka „When Critics Ask” (str. 75–76) sugeruje, że mogło to być jezioro Ballah, które było płytkim „morzem” o szerokości 10–15 mil (16–24 km). (Jezioro Ballah zostało zniszczone podczas budowy Kanału Sueskiego.)

Nawet Morze Trzcinowe mogło wówczas nie być płytkie. Księga Wyjścia 14:22 mówi, że wody utworzyły „mur” po obu stronach, więc musiało tam być sporo wody. Gdyby morze, przez które przeszli, było płytkie, a Izraelici je przekroczyli, to – jak ktoś dowcipnie zauważył – znacznie większym cudem byłoby, gdyby przeszli przez płytkie Morze Trzcinowe, topiąc wszystkie te konie i woźniców w zaledwie kilku calach wody.

Pytanie: Jak Bóg mógł rozdzielić morze, o czym mowa w Księdze Wyjścia 14:21-29?

Odp.: Wszechmogący mógł to uczynić w dowolny sposób. Księga Wyjścia 14:21 wspomina o silnym wietrze wschodnim, ale mogły też istnieć inne czynniki.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 14:21-29 gigantyczna erupcja wulkanu na Thera mogła spowodować rozstąpienie się Morza Czerwonego?

Odp.: Pogląd ten popierała książka „The Bible as History” oraz Hans Goedicke. Teoria ta cieszyła się kiedyś popularnością, ponieważ erupcja wulkanu na wyspie Thera miała miejsce około 1500 r. p.n.e., co zbliżało się do poglądu Goedicke’a, że Wyjście miało miejsce w 1477 r. p.n.e. (obecnie uważa się, że Wyjście miało miejsce w 1445 r. p.n.e.) Jednak badania kalibrowanego datowania radiowęglowego słojów drzew – zarówno dębów w Irlandii, jak i sosny bristlecone w Kalifornii – niezależnie od siebie wskazują na ogólnoświatowe ochłodzenie, hamujące wzrost drzew, które miało miejsce około 1628 r. p.n.e. +/- 20 lat. Datowanie pokrywy lodowej Grenlandii wskazuje na ochłodzenie około 1645 r. p.n.e. Zatem erupcja wulkanu na wyspie Thera miała miejsce około 200 lat wcześniej.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 14:21-29 dwa miliony Izraelitów mogło przejść przez Morze Czerwone w zaledwie 24 godziny?

Odp.: Załóżmy, że 602 000 mężczyzn oznacza około 2–2,5 miliona osób. Jeśli szerokość przejścia wynosiła około 2–2,5 mili (3,2–4 km), a ludzie byli oddaleni od siebie średnio o dwa jardy, dałoby to 1760 kolumn idących gęsiego, po 1136 osób w każdej. Uwzględniając wozy i zwierzęta, gdyby znajdowały się one średnio dziesięć jardów od osoby przed nimi, a ludzie szli powoli z prędkością 1 mili (1,6 km) na godzinę, mogliby minąć dany punkt w ciągu 6,5 godziny.

P: Czy w Księdze Wyjścia 15 znajdują się jakieś dowody na to, że Hebrajczycy wędrowali po Półwyspie Synaj?

Odp.: Tak, istnieją pewne dowody. W jaskiniach odkrytych na górze Synaj znaleziono napisy opisujące rozstąpienie się morza, postać Mojżesza oraz polowanie na przepiórki. Najciekawszym aspektem jest język: była to mieszanka języka egipskiego i hebrajskiego. Wiedział o tym również historyk Diodor Sycylijski (10 r. p.n.e.). Nie można jednak ani potwierdzić, ani zaprzeczyć autentyczności tych napisów. Wynika to prawdopodobnie z braku możliwości datowania napisów na ścianach skalnych.

Słownik archeologii biblijnej Wycliffe’a (str. 535) podaje, że przy wejściu do kopalni miedzi na Synaju znajdują się setki inskrypcji. Większość z nich jest zapisana egipskimi hieroglifami, ale około 40 inskrypcji jest zapisanych w rodzaju proto-synajskiego pisma alfabetycznego z XV wieku p.n.e. Są to jedne z najwcześniejszych zachowanych do dziś artefaktów pisma alfabetycznego.

Pytanie: Czy fragment z Księgi Wyjścia 15:1-21 powinien być przypisany do poprzedniej czy do następnej części Księgi Wyjścia?

Odp.: Ponieważ jest to narracja, można ją połączyć z każdą z tych części. Wielu komentatorów przypisuje ją do poprzedniej części, ponieważ prawdopodobnie została ona odśpiewana wkrótce po wyzwoleniu. Jednak przy porządkowaniu Księgi Wyjścia wolę umieścić ją w następnej części, ponieważ pierwsza połowa rozdziału 15 Księgi Wyjścia i jego druga połowa stanowią tak doskonałe lustrzane odbicie. Podczas wędrówki po pustyni musimy pamiętać, że Izraelici nie mogli „przeczytać dalej” Księgi Wyjścia i dowiedzieć się, dokąd zmierzają ani co ich czeka. Podczas wędrówki mogli zasadniczo robić tylko dwie rzeczy: wspominać wielkość Boga i Jego łaskę wobec nich albo narzekać na swoją obecną sytuację.

W naszym dzisiejszym życiu również możemy zasadniczo zrobić tylko dwie rzeczy: podobać się Bogu, wielbiąc Go i będąc Mu posłusznymi z wdzięcznością, albo skupiać nasze uczucia na świecie i narzekać lub iść własną drogą, wątpiąc w Bożą opatrzność i troskę.

Pytanie: Jak to się stało, że w Wj 15,1 pojawili się „jeźdźcy”, skoro armia egipska prawdopodobnie nie dysponowała wówczas kawalerią?

Odp.: Słowo „jeźdźcy” nie precyzuje, na czym jeździli. Armie w tamtych czasach opierały się na rydwanach, a ci ludzie to jeźdźcy rydwanów, zwani również woźnicami.

P: Skoro w Księdze Wyjścia 15:11 czytamy: „Który z bogów jest podobny do Ciebie?”, to czy istnieje więcej niż jeden Bóg?

Odp.: Nie. Ten werset, podobnie jak Izajasz 40:18, pokazuje, że Bóg jest nieporównywalny. 1 List do Koryntian 8:1-7 wskazuje, że istnieje wiele bożków, ale jest tylko jeden Prawdziwy Bóg, co potwierdzają Księga Powtórzonego Prawa 4:35-39; 6:4; Ewangelia według św. Marka 12:29-33; Księga Izajasza 43:10-12; 44:6,8; 45:5-6,14,21; 46:9; Księga Joela 2:27; 1 List do Tymoteusza 1:17; 2:5 oraz 6:15-16.

P: W jaki sposób, zgodnie z Księgą Wyjścia 15:16, Bóg „wykupił” Izraelitów?

Odp.: Jednym ze sposobów, w jaki należą oni do Boga, jest to, że Bóg ocalił im życie.

Pytanie: Czego możemy się nauczyć z opisu wód w Mara i Elim w Księdze Wyjścia 15:22-27?

Odp.: Zgodnie z Księgą Wyjścia 15:25 Bóg wystawiał lud na próbę. Ludzie desperacko potrzebowali wody i znaleźli jej pod dostatkiem w Mara, ale mogło to wydawać się okrutnym żartem, ponieważ woda ta była gorzka i nie nadawała się do picia. Woda gorzka często ma taki smak, ponieważ jest bardzo zasadowa. Nie tylko więc źle smakuje, ale jest również szkodliwa dla organizmu. Bóg nie tylko sprawił, że gorzka woda stała się znośna i wystarczająco zdrowa, by ją pić, ale wręcz uczynił ją słodką i przyjemną w smaku.

Czy Bóg może cię zaopatrzyć na suchej i spragnionej ziemi? Bóg zna twoje potrzeby, ale co, jeśli jesteś w potrzebie, a jedyne zaopatrzenie wydaje się być niczym więcej niż okrutnym żartem? Czy nadal będziesz wierny i albo poczekasz, aż Bóg zapewni ci inną wodę, albo – jak w tym przypadku – w cudowny sposób sprawi, że pozorne „brak rozwiązania” twojego problemu stanie się rozwiązaniem zarówno odpowiednim, jak i dającym nawet zadowolenie?

Izraelici byli wielokrotnie poddawani próbom, podobnie jak Dawid, późniejsi Żydzi, Jezus i pierwsi chrześcijanie. Nie powinniśmy się dziwić, gdy my również jesteśmy poddawani próbom.

Pytanie: Czego możemy się nauczyć z historii o mannie i przepiórkach opisanej w Księdze Wyjścia 16:1-36?

Odp.: Pilna potrzeba wody została zaspokojona, ale co z ich dalszym życiem? Zamiast prosić Boga o zaspokojenie tej potrzeby, narzekali na Mojżesza. Kiedy masz uzasadnioną potrzebę, a Bóg jej jeszcze nie zaspokoił, co robisz? Narzekasz, czy nadal modlisz się do Boga? Czy Bóg może cię nakarmić w jałowym miejscu? Kiedy brakuje pożywienia – czy to fizycznego, czy emocjonalnego, przyjaźni, duchowego – czy uważasz, że Bóg jest wystarczająco potężny, by zadbać o ciebie w dłuższej perspektywie? Mamy planować przyszłość (jak mądra mrówka z Księgi Przysłów 30:25), ale czy potrafisz patrzeć w przyszłość z ufnością w Niego, a nie ze strachem?

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 16:23-30 Izraelici mieli przestrzegać szabatu w miejscu zwanym Pustynią Sin, skoro przykazanie to zostało wydane później wraz z Dziesięcioma Przykazaniami na Synaju?

Odp.: Bóg przekazał im to przykazanie przed ogłoszeniem wszystkich dziesięciu przykazań.

P: Czy w Księdze Wyjścia 16:23 „Pustkowie Sin” to to samo, co „Pustkowie Zin”?

O: Nie. Pustkowie Sin znajdowało się tuż na zachód od Góry Synaj, natomiast Pustkowie Zin – tuż na południe od Judy i na północny wschód od Kadesz-Barnea. W „Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 404, podano, że początkowa spółgłoska w języku hebrajskim jest inna.

P: Czym dokładnie jest manna, o której mowa w Wj 16:31, Lb 11:7-9, Pwt 8:3,15, Joz 5:12, Ps 78:24,25, 105:40 oraz Ne 9:15?

Odp.: Pismo Święte mówi jedynie, że była to żywność cudownie dostarczona przez Boga.

Niektórzy wysuwali teorie, że była to jadalna wydzielina drzew tamaryszkowych na Synaju, wydzieliny owadów itp., ale naturalne wyjaśnienie jest niewystarczające. Spadała przez sześć dni w tygodniu, ale nie w szabat. Co więcej, nie byłoby wystarczającej ilości owadów ani wydzielin drzew tamaryszkowych, aby wyżywić tak liczną populację.

W Liście do Hebrajczyków 9:4 wspomniano, że do Arki włożono dzban z manną.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 17:1-7 Bóg był zły na ludzi, którzy byli Mu posłuszni?

Odp.: W Księdze Wyjścia 17:1 czytamy, że lud wędrował z miejsca na miejsce zgodnie z poleceniem Pana. Jednak narzekali, mimo że byli posłuszni. Samo posłuszeństwo nie wystarczy; mamy okazywać radosne posłuszeństwo, bez narzekania i sprzeciwu, jak mówi List do Filipian 2:14.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 17:2 i Księdze Powtórzonego Prawa 6:16 ludzie mogą kusić Boga, skoro zgodnie z Listem św. Jakuba 1:13 Bóg nie może być kuszony przez zło?

Odp.: Lepszym tłumaczeniem niż „kuszyć Boga” jest „poddawać Pana próbie”. Bóg nie może być naprawdę kuszony przez zło, ale ludzie mogą mimo to próbować. Jest to wyraz grzechu ludzi, którzy mówią Bogu: „działaj w ten sposób i dokonaj tego cudu, bo inaczej...”.

P: Czy w Wj 17,8, gdzie Izraelici odnosili zwycięstwo tylko wtedy, gdy Aaron i Hur podtrzymywali ręce Mojżesza, nie brzmi to jak przesąd?

Odp.: Wszyscy wiedzieli, że moc pochodzi od Boga, a nie z rąk. Bóg czasami posługuje się fizycznymi czynami, by przekazać swoją moc. Inne przykłady można znaleźć w 2 Król. 13:21 (kości Elizeusza), Lb 21:4-9 (miedziany wąż) oraz J 9:6-7 (Jezus przygotowujący błoto, by nałożyć je na oczy niewidomego).

P: Jakie znaczenie ma tutaj imię Boga w Księdze Wyjścia 17:15-16?

Odp.: Bardzo istotne jest to, że Mojżesz nazwał Boga Jahwe Nissi, czyli „Pan jest moim sztandarem”. W bitwie wojskowej sztandar stanowił honor armii lub oddziału, a żołnierze walczyli do końca, by go ocalić za wszelką cenę. Oznacza to znacznie więcej niż tylko to, że Bóg jest silny i potężny. Kiedy wielka armia, zdeterminowana, by pokonać Izraelitów, ruszyła prosto na nich, Izraelici NIE wierzyli jedynie, że Bóg jest odległą, potężną istotą, która może im udzielić pomocy, jeśli będzie miała na to ochotę. Wierzyli raczej nie tylko, że Bóg jest potężny, ale że Bóg przyjdzie z pomocą w krytycznej chwili i ocali tych, którzy wzywają Jego imienia. Dzisiaj wszyscy chrześcijanie wierzą, że Bóg jest Wszechmocny, ale czy naprawdę żyjesz tak, jakbyś wierzył, że Bóg przyjdzie ci z pomocą w krytycznej chwili? Jeśli tak, to nie tylko wierzycie, że Bóg jest waszym sztandarem i będziecie walczyć do końca, by stać mocno po Jego stronie, ale także wiecie, że to wy jesteście sztandarem Boga – w tym sensie, że nosicie Jego imię i jesteście źrenicą Jego oka (Księga Powtórzonego Prawa 32:10; Psalm 17:8) – oraz że Bóg z pewnością będzie z wami. Nawet jeśli zginiesz za Boga, wiesz, że „Cenna jest w oczach Pana śmierć Jego świętych” (Psalm 116:15 NIV).

Pytanie: Skoro zgodnie z Księgą Wyjścia 18:7 mamy czcić wyłącznie Boga, dlaczego Mojżesz oddał pokłon swojemu teściowi?

Odp.: Pokłon z szacunku nie jest oddawaniem czci. Nawet dzisiaj ludzie kłaniają się lub wykonują dyg przed monarchą Anglii z szacunku. Abraham kłaniał się królom, a oddawanie hołdu jest dopuszczalne, o ile nie jest interpretowane jako oddawanie czci. W przeciwieństwie do tego szacuje się, że podczas rzymskich prześladowań zginęło nawet 50 000 chrześcijan, a wiele osób nie rozumie, dlaczego tak się stało. Rzymianie nie mieli nic przeciwko temu, że chrześcijanie czcili Jezusa. Nie tolerowali jednak odmowy chrześcijan, by czcić kogokolwiek poza Bogiem, a zwłaszcza cesarza rzymskiego. Jakby tego było mało, rzymscy poganie nazywali chrześcijan „ateistami” za to, że nie wierzyli w ich bożki.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 18:17-26 Mojżesz posłuchał rady Jetry, a nie Boga?

Odp.: Nie było to sprzeczne z wolą Boga, ale Mojżesz uznał to za dobrą radę, która pomagała mu podążać za Bogiem. Powinniśmy być praktyczni i przyjmować dobre i słuszne rady zarówno od innych, jak i od Boga.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 19:3,20; 24:9,13,15,18; 34:4 Mojżesz siedem razy wchodził na górę i wracał, by spotkać się z Panem (Wj 32:31), podczas gdy w Księdze Wyjścia 19:14,24; 32:15; 34:29 odnotowano, że schodził tylko cztery razy?

Odp.: Niektórzy wykorzystali to, próbując poprzeć tezę o wielu autorach Księgi Wyjścia, ale „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 416, stwierdza, że nie pomaga to tak naprawdę w udzieleniu odpowiedzi na to pytanie. Księga Wyjścia nie musi być uporządkowana chronologicznie; nie ma problemu z tym, że w tym miejscu jest uporządkowana chronologicznie; kolejność wydarzeń jest naprawdę dość prosta.

Księga Wyjścia 19:3 Mojżesz wszedł sam

Księga Wyjścia 19:14 Mojżesz zszedł sam

Księga Wyjścia 19:20 Mojżesz sam wszedł na szczyt

Księga Wyjścia 19:24 Mojżesz zszedł na chwilę, aby zabrać Aarona

Księga Wyjścia 24:9 Mojżesz i 73 innych weszli

Księga Wyjścia 24:12-13 Bóg nakazał Mojżeszowi, by wszedł wyżej, więc Mojżesz zostawił starszych na miejscu, a wraz z Jozuem wszedł wyżej.

W Księdze Wyjścia 24:15 jest napisane, że Mojżesz wszedł na górę, najwyraźniej sam, więc poszedł dalej.

W Księdze Wyjścia 24:18 czytamy, że Mojżesz wszedł w obłok, gdy się wspinał, więc jest to ta sama wyprawa, o której mowa w Księdze Wyjścia 24:15.

Księga Wyjścia 32:15: Mojżesz zszedł [całą drogę] w dół z dwiema tablicami, spotykając Jozuego. (Mojżesz rozbił tablice w Księdze Wyjścia 32:19)

Księga Wyjścia 32:31: Mojżesz powrócił do Pana. Nie oznacza to koniecznie, że wspiął się na górę i zszedł z niej, choć mógł to zrobić.

Księga Wyjścia 34:4 Mojżesz wszedł na górę z dwiema pustymi kamiennymi tablicami

Księga Wyjścia 34:29 Mojżesz zszedł z góry z dwiema kamiennymi tablicami.

Skoro mowa o Mojżeszu i górach, podobna sekwencja wydarzeń miała miejsce podczas przemiany Jezusa. Podróżując z dwunastoma uczniami, oddzielił się od nich i wszedł na górę tylko z trzema z nich. Łukasz 9:32-33 pokazuje, że Jezus znajdował się w pewnej odległości od tej trójki, gdy nastąpiła przemiana. Następnie otoczyła ich chmura. Łukasz 9:36-37 pokazuje, że pozostali uczniowie dołączyli do Jezusa, zanim tłumy spotkały Go u podnóża góry.

Podsumowanie: Biorąc pod uwagę, że można wspinać się na górę częściowo w większej grupie, a dalej w mniejszej, oraz uznając, że nie trzeba wspominać o powrocie z każdej wyprawy, liczba wypraw Mojżesza nie stanowi żadnego problemu.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 19:4 lud mógł mieć skrzydła orłów?

Odp.: Jest to metafora sposobu, w jaki Bóg działał, aby ich przeprowadzić, bez żadnego wysiłku z ich strony. (Kiedy zmagamy się z ogromnymi trudnościami, Bóg i dzisiaj niesie nas na skrzydłach orłów).

P: Gdzie dokładnie znajduje się góra Synaj, o której mowa w Wj 19,11?

Odp.: Region: Półwysep Synaj ma kształt trójkąta skierowanego na południe, z górami w południowej części, którą Księga Wyjścia 19:2 oraz Księga Liczb 3:14; 9:1,5; 10:12 nazywają Pustynią Synaj. Pustynia Sin oddziela Elim od Synaju. Księga Liczb 33:3-50 wymienia wszystkie miejsca, w których obozowali Izraelici. Niestety, nie znamy lokalizacji wielu z tych obozowisk, ale analizując je, możemy zobaczyć, co znajduje się pomiędzy poszczególnymi miejscami.

W Pustyni Synaj znajdują się w rzeczywistości dwie góry, położone blisko siebie, które pasują do lokalizacji Góry Synaj.

Gebel Musa/Mousa (7 363 stóp) Jest to tradycyjny pogląd, przynajmniej od około 500 r. n.e. Góra ta ma bardzo strome klify. U jej podnóża znajduje się klasztor św. Katarzyny. Wielu, choć nie wszyscy muzułmanie, również uznają ją za górę Synaj. W „New International Dictionary of the Bible” (str. 674) znajduje się zdjęcie Jebel Musa.

Ras es-safsafeh (6 540 stóp, 1 993 metrów) znajduje się dwie mile (3,2 km) na północ od Gebel Musa, na tym samym grzbiecie. U jego podnóża rozciąga się szersza równina.

Gebel Serbal (mało prawdopodobne): Tak uważał Euzebiusz z Cezarei (325 r. n.e.). Jednak w „The New Bible Dictionary” (1978), str. 1193–1194, wspomniano, że u jego podnóża nie ma pustyni.

Niektórzy uważają, że góra Synaj znajduje się w Jebel al-Lawz w Arabii, być może dlatego, że

a) błędnie sądzą, że Półwysep Synaj był częścią Egiptu w czasie Wyjścia

b) zapominają, że zgodnie z Księgą Wyjścia 18:27 i Księgą Liczb 10:29-30 góra Synaj znajdowała się poza ziemią Midian

c) Paweł stwierdził, że góra Synaj znajdowała się w Arabii (List do Galatów 4:25), a oni zapominają, że Półwysep Synaj należał do rzymskiej prowincji Arabii.

www.christiananswers.net/abr/scoop.htmlPo przedstawieniu powyższych argumentów autor dodaje również, że odległość do Arabii byłaby zbyt duża w stosunku do Kadesz-Barnea, ponieważ ludzie z stadami i trzodami pokonywali dziennie jedynie około 6 mil. Tymczasem odległość od Jebel al-Lawz do Kadesz-Barnea wynosi około 150 mil, a oni dotarli z Synaju do Kadesz-Barnea w zaledwie 11 dni.

Muzułmanie czasami próbują twierdzić, że Góra Synaj to Mekka. W końcu List do Galatów 4:25 mówi, że Góra Synaj znajduje się w Arabii. Nie chodzi tu jednak o współczesną Arabię Saudyjską, lecz o Półwysep Synaj, który był częścią rzymskiej prowincji Arabii. Ponadto 11-dniowa wędrówka na odległość około 800 mil z Mekki do Kadesz-Barnea, z stadami owiec i bydła, młodymi zwierzętami oraz małymi dziećmi, pieszo, byłaby czymś niewiarygodnym. Mapę można znaleźć w książce „The Roman World” na stronie 107 lub w „Encyclopedia Britannica” w haśle „Historia Rzymu”.

Gdyby Góra Synaj naprawdę była Mekką, nie miałoby to żadnego znaczenia dla chrześcijan, z wyjątkiem tego, że etapy wędrówki Izraelitów przestałyby mieć sens. Dla niektórych muzułmanów ma to jednak najwyraźniej znaczenie, ponieważ nadałoby to wiarygodności poglądowi, że Mekka odegrała pewną rolę w dziele Bożym przed pojawieniem się Mahometa. Jednak inni muzułmanie, jak na przykład w przypisie 2504 w „Świętym Koranie: angielskie tłumaczenie znaczeń i komentarz”, utożsamiają górę Synaj z Gebel/Jabal Musa, podobnie jak większość chrześcijan.

Pytanie: Czy zgodnie z Wj 20:4-5 chrześcijanie mogą nosić i posiadać krzyże oraz inne dzieła sztuki religijnej?

Odp.: Jako przypomnienie jest to w porządku, podobnie jak Żydzi przepisywali Pismo Święte jako przypomnienie zgodnie z Księgą Powtórzonego Prawa 6:8-9. Jednak ani krzyże, ani Pismo Święte, ani cokolwiek innego nie powinno być czczone zamiast Boga.

Pytanie: Skoro Wj 20:4-5 mówi, by nie mieć żadnych rzeźbionych obrazów, dlaczego w Przybytku (Wj 25-27), a później w świątyni (1 Krl 6:1-38; 7:13-51) było tak wiele obrazów?

Odp.: Dopuszczalne było wykonywanie wizerunków nakazanych przez Boga w celach dekoracyjnych, a nie kultowych. Jednak gdy nawet wizerunki, których wykonanie nakazał Bóg, były wykorzystywane do oddawania czci, należało je zniszczyć. Jako przykład przeczytaj o miedzianym wężu w Księdze Liczb 21:4-9 i 2 Księdze Królewskiej 18:1-4. Więcej informacji można znaleźć w dziele Tertuliana „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi” (207/208 r. n.e.), księga 2, rozdział 22.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 20:5; Księdze Powtórzonego Prawa 4:24; 6:15; Księdze Joela 2:18; Księdze Sofoniasza 1:18 Bóg jest Bogiem zazdrosnym, skoro 1 List do Koryntian 13:4 mówi, że miłość nie jest zazdrosna?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę trzy kwestie:

1. Wiele wersetów pokazuje, że nie powinniśmy zazdrościć innym tego, co posiadają, ani nawet tego, czym Bóg ich obdarzył.

2. Bóg nie jest stworzeniem, a zgodnie z Jego zasadami może On być zazdrosny o cześć i oddanie, które słusznie Mu się należą. Jest to podobne do sytuacji, w której ktoś oczekuje oddania i wierności od współmałżonka lub rodzic oczekuje szacunku i posłuszeństwa od dziecka.

3. Co więcej, 2 List do Koryntian 11:2 pokazuje, że powinniśmy odczuwać pobożną zazdrość o to, by inni pozostawali oddani prawdziwemu Jezusowi, a nie Jego podróbce.

Pytanie: Dlaczego, w skrócie, w Księdze Wyjścia 20:5 sprawiedliwy Bóg karze dzieci za nieprawości ojców aż do trzeciego i czwartego pokolenia?

Odp.: Księga Ezechiela 18 i Księga Powtórzonego Prawa 24:16 pokazują, że Bóg nie uznaje syna za winnego grzechów ojca, ale Księga Wyjścia 20:5 i inne wersety wskazują, że dzieci ponoszą złe konsekwencje za grzechy innych. Wielu wierzy, że Boży sąd bierze pod uwagę to, skąd ktoś zaczął i jakie miał możliwości, a nie każdy zaczyna z tego samego miejsca ani nie ma takich samych szans.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 20:5; W Księdze Wyjścia 34:7; Księdze Liczb 14:18 oraz Księdze Powtórzonego Prawa 5:9 – w jaki sposób Bóg karze dzieci za grzechy ich ojców aż do trzeciego i czwartego pokolenia, skoro w Księdze Ezechiela 18:4, 18-19 oraz Księdze Powtórzonego Prawa 24:16 jest napisane, że każdy umrze za swój własny grzech, a nie za grzech ojca, a w Księdze Ezechiela 18:19 jest napisane, że syn nie ponosi winy ojca?

Odp.: Najwyraźniej Bóg uznał to za ważną koncepcję, ponieważ cztery wersety w Prawie powtarzają to samo, używając tych samych dwóch hebrajskich słów.

Słowo „odwiedzić” to paqad (nr Stronga 6485), które jest słowem neutralnym i może oznaczać zarówno przyjazną, jak i wrogą wizytę.

Niesprawiedliwość to „’avon” (Strong 5771), co oznacza przewrotność, zło, winę, nieprawość, krzywdę, karę (za nieprawość) oraz grzech.

Niektórzy uważali, że ich grzech nie ma wpływu na ich dzieci; inni sądzili, że dziecko może być winne tylko z powodu swoich rodziców. Jeremiasz 31:29-30 i Ezechiel 18:2 ganią ludzi za mówienie: „Ojcowie jedzą kwaśne winogrona, a dzieciom zgrzytają zęby”. W Księdze Hioba 21:19 Hiob mówi coś podobnego. Prawda w rzeczywistości nie leży w żadnej z tych skrajności. Najpierw dwie rzeczy, które nie są odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

Wcześniejsze a późniejsze objawienie (nie jest to odpowiedź): Tora (Prawo) została nadana około 1440 r. p.n.e., a Księga Ezechiela została napisana po 587 r. p.n.e. Tak jak sposób, w jaki Bóg postępował z ludźmi, różnił się w znacznym stopniu w czasach Noego, w czasach Abrahama, pod Prawem Mojżeszowym oraz po Chrystusie, tak samo sposób ten różnił się w mniejszym stopniu między czasami Mojżesza (gdy mieli tylko Prawo) a czasami Ezechiela (gdy mieli już również pisma prorockie). Jednak obie epoki podlegały Prawu Mojżeszowemu i nie nastąpiła żadna wyraźna zmiana przymierza/dyspensacji między nimi. Co więcej, Księga Powtórzonego Prawa 24:16 również mówi, że ojcowie i dzieci nie mają być skazywani na śmierć za grzechy innych, a fragment ten został napisany w tym samym czasie, co reszta Księgi Powtórzonego Prawa.

Odwiedź: „Odpłata za nieprawość a śmierć za grzechy” (nie jest to odpowiedź): Wersety z Prawa nie mówią, że dzieci umrą za grzechy swoich rodziców/przodków, a jedynie, że nieprawość spadnie na nie. Księga Ezechiela 18 i Księga Powtórzonego Prawa 24:16 mówią jedynie, że dziecko nie umrze za grzechy swojego ojca. Jednakże, choć Księga Powtórzonego Prawa 24:16 i Księga Ezechiela 18 pokazują, że śmierć [fizyczna i duchowa] oraz wieczne konsekwencje nie są odpowiedzialnością rodziców, lecz samej osoby, nie można pominąć faktu, że inne wersety dowodzą, iż grzech ma skutki międzypokoleniowe. Istnieją co najmniej trzy różne skutki.

Konsekwencje: Konsekwencje fizyczne są najłatwiejsze do zauważenia: dzieci urodzone przez matki uzależnione od narkotyków rodzą się uzależnione od narkotyków. Niektóre dzieci są dotknięte zespołem alkoholowym płodu z powodu alkoholizmu matek. Jeśli zaczną pić alkohol, będą miały szczególnie silne uzależnienie od niego. Jednak Bóg czasami ustanawia również konsekwencje niefizyczne. Kanaan i jego potomkowie zostali dotknięci konsekwencjami z powodu grzechu Chama, o czym mowa w Księdze Rodzaju 9:25-27. Potomkowie Helego zostali przeklęci w 1 Księdze Samuela 2:31-33 z powodu wielkich grzechów synów Helego. Potomstwo Jojachina nigdy więcej nie miało panować, jak czytamy w Księdze Jeremiasza 22:28-30. Istnieją jednak również pozytywne konsekwencje pokoleniowe wynikające z posłuszeństwa, takie jak w przypadku potomków Rekabitów w Księdze Jeremiasza 35:18-19 oraz potomków Abrahama w Księdze Rodzaju 12:2 itp. Wreszcie List do Rzymian 8:28 obiecuje, że wszystkim, którzy kochają Boga, wszystko służy ku dobremu. Kiedy cierpliwie znosimy przekleństwa, Bóg jest wystarczająco potężny, by nawet je zamienić w błogosławieństwa.

Dorastanie w grzechu: Księga Wyjścia 20:5 i Księga Powtórzonego Prawa 5:9 mówią, że Bóg karze za nieprawość dzieci tych, którzy Go nienawidzą. Dzieci często dorastają, przyswajając wartości swoich rodziców. Jeśli czyjeś rodzice nienawidzili Boga, prawdopodobnie dziecko dorastało, ucząc się tego samego – bezpośrednio lub pośrednio. Jednak podobnie jak Abraham z Ur, Gibeonici z Kanaanu, Moabitka Rut oraz poganie, do których głosili pierwsi chrześcijanie, możemy odpowiedzieć na Boże wezwanie, by przezwyciężyć wszelkie złe wychowanie i żyć nowym życiem, miłym Bogu.

Trzeba zdecydować się przeciwstawić grzechowi: Gdy rodzice dziecka dopuścili się grzechu, a zwłaszcza jeśli nienawidzili Boga, na dziecko spadnie okazja do popełnienia tego grzechu. Syn lub córka muszą zdecydować się przeciwstawić wzorcom rodziców, a nawet normom swojej kultury, i podążać za Bogiem. Tak jak Abrahamowi nakazano opuścić swoją rodzinę i swój lud, by podążyć za Bogiem, tak i my wszyscy, w taki czy inny sposób, musimy porzucić pewne elementy naszej kultury i wychowania, by podążać za Chrystusem.

Prosty przykład tych trzech aspektów: Izraelici często grzeszyli, oddając cześć bożkom, aż do czasu wygnania. Dzieci izraelskie urodzone po tym wydarzeniu poniosły konsekwencje wygnania z powodu grzechów swoich rodziców i przodków. W trakcie ich wychowania szczególnie kuszące było pójście na łatwiznę i oddawanie czci babilońskim bogom, tak jak robili to wszyscy wokół; wielu tak postąpiło i zasymilowało się z tą kulturą. Jednak niektórzy, stojąc w obliczu bożków podczas okresu klątwy w Babilonie, opowiedzieli się za Bogiem, a przeciwko grzechowi, i powrócili do ziemi izraelskiej. Od tego czasu Izrael nigdy więcej nie miał problemów z bożkami.

Wniosek: Czy ludziom się to podoba, czy nie, Bóg pokazał, że grzech ma wymiar pokoleniowy. Bóg jest sprawiedliwy i możemy zrozumieć to, co Bóg objawił na temat swojej sprawiedliwości. Jednak sprawiedliwość Boża jest określona przez Jego Słowo; nie mamy prawa lekceważyć Jego Słowa i wymagać, by Bóg dostosował się do naszych własnych wyobrażeń o sprawiedliwości. W „niezależnej, autonomicznej” kulturze zachodniego społeczeństwa możemy chcieć uniknąć faktu, że grzech ma wymiar pokoleniowy, ale sprawiedliwość Boża jest określona przez to, co Bóg powiedział, a nie przez to, czego pragniemy.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 20:8 jest napisane, że mamy czcić dzień szabatu (sobotę), dlaczego współcześni chrześcijanie uważają, że praca w sobotę jest dopuszczalna?

Odp.: Prawdziwi chrześcijanie mają trzy różne punkty widzenia:

Sobota: W Starym Testamencie szabat trwał od zachodu słońca w piątek do zachodu słońca w sobotę. Jednym z powodów, dla których naród judzki został wygnany do Babilonu na 70 lat, było 70 * 7 = 490 lat nieprzestrzegania szabatu. (Ich rok liczył 360 dni.) Zob. Księga Kapłańska 26:31-36; Jeremiasz 25:11-12; 29:10,16; oraz Księga Daniela 9:2.

Niedziela: Po zmartwychwstaniu Jezusa niedziela stała się dniem Pańskim i była obchodzona przez pierwszych chrześcijan. Paweł nie wyjaśniał Koryntianom w 1 Liście do Koryntian 16:2, dlaczego jest to pierwszy dzień tygodnia; zakładał, że już to wiedzą. Objawienie 1:10 również odnosi się albo do niedzieli, albo do wizji dnia Pańskiego. Pierwsza Apologia Justyna (ok. 138–165 r. n.e.), rozdz. 67, s. 185–186, również wspomina o nabożeństwach w niedzielę. Ireneusz (182–188 r. n.e.) we fragmencie 7 (s. 569) również wspomina, że mówił o Wielkanocy i Dniu Pańskim.

Wszystkie dni: W czasach Starego Testamentu wierzący mieli przebywać w Bożym odpoczynku jeden dzień w tygodniu. Jednak List do Hebrajczyków 4:11 wskazuje, że dzisiaj mamy inny i lepszy odpoczynek. Powinniśmy poświęcać każdy dzień tygodnia na przebywanie w Bożym odpoczynku. W Liście do Kolosan 2:16 Paweł upomina Kolosan za to, że nadal przestrzegają dnia szabatu. List do Rzymian 14:5 mówi, bez potępienia, o chrześcijanach, którzy traktują wszystkie dni jednakowo. W 1 Liście do Koryntian 16:2 zbierano ofiary w niedzielę.

Zobacz pytanie dotyczące Listu do Rzymian 14:5, aby dowiedzieć się, jak postępował kościół nowotestamentowy. Kościół po okresie Nowego Testamentu oddawał cześć Bogu w niedzielę, jak pokazuje

Ignacego, ucznia apostoła Jana (110–117 r. n.e.)

List Barnaby (ok. 70–130 r. n.e.)

Pierwsza Apologia Justyna Męczennika (150 r. n.e.), rozdział 67, str. 185–186

Dionizy z Koryntu (175 r. n.e.)

Melito z Sardes (175 r. n.e.)

Konstytucje Apostolskie (II wiek)

Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.)

„Apologeticus” Tertuliana (198–220 r. n.e.)

Nawet heretyk Bardesanes (180 r. n.e.)

Augustyn twierdził, że w czasach Nowego Testamentu nie było potrzeby przestrzegania szabatu.

Odstępstwa od tej zasady wspominał Justyn Męczennik (pisał ok. 138–165 r. n.e.) („Dialog z Tryfonem”, rozdz. 47, str. 218), który nazywa przestrzegających szabatu „bratami słabszymi”, a Euzebiusz z Cezarei (324 r. n.e.) wspomina, że heretycy ebionici przestrzegali szabatu.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 20:13 i Księdze Powtórzonego Prawa 5:17 jest napisane: „Nie zabijaj!”, to dlaczego zabito tak wiele ludzi i zwierząt?

Odp.: To dobre pytanie dotyczące powszechnie niezrozumiałej kwestii. Gdyby Księga Wyjścia 20:13 naprawdę oznaczała, że nie wolno zabijać żadnych ludzi, byłaby to nowość dla Mojżesza. Niejednokrotnie Bóg nakazywał Mojżeszowi prowadzić wojny i skazywać na śmierć przestępców. Gdyby Księga Wyjścia 20:13 naprawdę oznaczała, że nie wolno zabijać niczego, byłaby to nowość dla Boga, który nakazuje składanie ofiar ze zwierząt.

Hebrajskie słowo „ratsach” może oznaczać zabijanie ludzi, ale w książce „Trudne powiedzenia Biblii” (str. 148–149) napisano, że spośród siedmiu hebrajskich słów oznaczających zabijanie to właśnie to słowo, występujące 47 razy w Starym Testamencie, oznacza morderstwo. Kontekst Księgi Wyjścia wskazuje, że niektóre wojny i zgodne z prawem egzekucje są nie tylko dozwolone, ale wręcz nakazane.

Ciekawostką jest fakt, że były gubernator Pensylwanii zawetował projekt ustawy przywracającej karę śmierci, powołując się na ten werset i błędnie go interpretując.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 20:13 i Księdze Powtórzonego Prawa 5:17 jest napisane: „Nie zabijaj”. On nakazał nam, byśmy nie zabijali, a jednak posłał swojego jedynego syna, aby został złożony w ofierze (tj. zabity) przez swój lud, Żydów, co mnie wprawia w zakłopotanie. … Proszę wyjaśnić, dlaczego Jezus musiał umrzeć za moje grzechy. Dlaczego to ja musiałem zabić Jezusa? Dlaczego musieliśmy złamać jedno z Jego przykazań, aby naprawić nasze relacje z Bogiem i nasze dusze?

Odp.: Przykazanie zabraniało morderstwa; Izraelici nadal prowadzili wojny i dokonywali egzekucji. Zobacz odpowiedź na poprzednie pytanie dotyczące zabijania zwierząt, egzekucji i wojen. Jeśli chodzi o odkupienie, Bóg posłał Jezusa, wiedząc, że zostanie On zabity przez złoczyńców. Jednak gdy to uczynili, znajdowali się w stanie nieposłuszeństwa wobec Boga. Niemniej jednak Bóg wykorzystuje nawet bunt i zło ludzi do swoich celów. List do Rzymian 8:28 to naprawdę niesamowity werset. Mówi on: „...we wszystkim Bóg współdziała dla dobra tych, którzy Go miłują, którzy zostali powołani zgodnie z Jego zamysłem”. NIE mówi on, że Bóg współdziała tylko we wszystkich dobrych rzeczach. Mówi raczej, że Bóg współdziała we wszystkim (w dobrym i złym) dla dobra tych, którzy Go miłują.

Oczywiście to nie my zabiliśmy Jezusa; zrobili to rzymscy żołnierze. Niemniej jednak Bóg dopuścił do tego, by Jezus został niesprawiedliwie zamordowany, aby ponieść karę za nasze grzechy.

Pytanie: Skoro Wj 20,13 i Pwt 5,17 mówią, że nie wolno zabijać, dlaczego Bóg czasami zabija ludzi?

Odp.: Dziesięć Przykazań zostało dane ludziom; a Bóg, który jest wszechwiedzący, nie jest związany tym, co nam dał. Na przykład Bóg przyjmuje oddawanie czci, a my nie powinniśmy tego robić.

Pytanie: Skoro w Księdze Wyjścia 20:14,17 jest napisane, że nie wolno cudzołożyć, dlaczego po tym pojawiły się małżeństwa poligamiczne?

Odp.: Małżeństwo poligamiczne nie jest cudzołóstwem. Poligamia była dozwolona, ale nie była promowana w Starym Testamencie, a w Nowym Testamencie nie jest dozwolona dla przywódców kościelnych.

Chociaż Księga Wyjścia 20:17 mówi, by nie pożądać żony bliźniego (w liczbie pojedynczej), przykazanie to obowiązuje niezależnie od tego, czy bliźni miał jedną, czy więcej żon. Gdyby napisano, by nie pożądać żon bliźniego (w liczbie mnogiej), niektórzy mogliby to zinterpretować tak, że pożądanie tylko jednej z jego żon byłoby dopuszczalne. Oczywiście nie o to chodziło Bogu.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 20:20 powiedziano, że ludzie nie powinni się bać, skoro w tym samym wersecie nakazano im bać się?

Odp.: Ani oni, ani my nie powinniśmy odczuwać strachu i niepokoju wobec Boga, który darzy nas tak wielką miłością. Powinniśmy jednak bać się Boga w sensie okazywania Mu szacunku, a także Jego mocy i świętości. Dzisiaj powinniśmy również obawiać się o zgubionych, to znaczy bać się gniewu Bożego, który ich zniszczy, jeśli nie pokutują, jak naucza List Judy 23.

Jednakże, skoro Chrystus został objawiony, nie odczuwamy już tego samego strachu, jaki odczuwali oni w Starym Testamencie, jak uczy List do Hebrajczyków 12:18. Zobacz także omówienie Księgi Wyjścia 9:30.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 20:24 ołtarz miał być wykonany z ziemi, czy też z drewna akacjowego, jak podają Księga Wyjścia 27:1; 30:1; 37:1 i 38:1?

Odp.: Na górze Synaj zbudowano ołtarz z ziemi. Później, na potrzeby Przybytku, zbudowano przenośny ołtarz z drewna akacjowego.

Inną odpowiedź można znaleźć w książce „When Critics Ask” (str. 79) oraz w pracy Haleya „Alleged Discrepancies of the Bible” (str. 427–428).

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 20:25-26 i Księdze Jozuego 8:31 nakazano ludowi, by nie używali ciosanych kamieni?

O: Biblia nie wyjaśnia, dlaczego Bóg tak nakazał, a jedynie podaje, że tak uczynił. Jednak kamienie ciosane żelaznymi dłutami z czasem pokrywałyby się czerwonymi śladami rdzy. W przypadku narzędzi z brązu lub miedzi widoczne byłyby niebiesko-zielone ślady.

P: Dlaczego Księga Wyjścia 21:2-21 i Księga Kapłańska 25:46 akceptują niewolnictwo?

A: Niewolnictwo w Biblii przypominało służbę na podstawie umowy. Zgodnie z Księgą Wyjścia 21:2-5 wszyscy hebrajscy niewolnicy mieli być uwalniani co siódmy rok. Kiedy niewolnik zostawał uwolniony, jego były pan miał go hojnie zaopatrzyć z tego, co posiadał, zgodnie z Księgą Powtórzonego Prawa 15:13-15. Jedynym wyjątkiem od uwolnienia hebrajskiego niewolnika była sytuacja, gdy niewolnik kochał swojego pana na tyle, by zdecydować się pozostać niewolnikiem do końca życia (Księga Wyjścia 21:5-6). Jednak Hebrajczycy nie zawsze uwalniali swoich niewolników, jak pokazuje Księga Jeremiasza 34:8-22; Bóg zganił ich za to. Niewolnikami stali się:

Złodzieje, którzy nie byli w stanie spłacić długów (Księga Wyjścia 22:3)

Kobiety sprzedane przez rodziców jako konkubiny (Księga Wyjścia 21:7-11)

Ludzie, którzy sprzedawali się w niewolę z głodu

Pytanie: Co oznacza w Księdze Wyjścia 21:13 wyrażenie „działanie Boże”?

Odp.: Jest to bardzo podobne do zachodniego znaczenia prawnego wyrażenia „działanie siły wyższej”, oznaczającego coś, co pozostaje poza kontrolą człowieka. Komentarz biblijny „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 432, podaje, że podobne sformułowania można znaleźć w Kodeksie Hammurabiego 249:38-39; 266:77.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 21:17 była to surowa kara dla nieposłusznych dzieci?

Odp.: W odpowiedzi należy wziąć pod uwagę cztery kwestie.

1. Chociaż dzisiaj może nam się to wydawać surowe, świadomość, że rodzice dysponowali taką władzą, powstrzymywała nastolatków przed całkowitym lekceważeniem autorytetu rodziców. Było to jednak łagodne w porównaniu z Kananejczykami i Fenicjanami, którzy praktykowali składanie ofiar z dzieci. Wyobraźmy sobie tylko, że dziecko kananejskie lub fenickie zachowuje się nieposłusznie, a rodzic mówi: „Twoje zachowanie zaczyna budzić we mnie głębokie uczucie religijności”. Jedynymi Izraelitami, którzy praktykowali składanie ofiar z dzieci, byli czciciele bożków, których Bóg potępił.

2. W przypadku pobożnych Izraelitów, biorąc pod uwagę ich bardzo silną orientację rodzinną, nie ma dowodów na to, że dzieci kiedykolwiek były tak nieposłuszne, by rodzice uciekali się do takich środków.

3. Nawet gdyby istniały nieposłuszne dzieci, Księga Wyjścia 21:17 nie określa, że rodzice musieli to zrobić; była to jedynie opcja. Nie ma dowodów na to, że jakikolwiek rodzic zdecydował się to uczynić.

4. W późniejszym okresie rzymskim rzymscy ojcowie mieli „prawo paterfamilias”. Było to prawne uprawnienie rzymskiego ojca do zabicia swojego nowo narodzonego dziecka z dowolnego powodu.

Podsumowanie: Czasami ustanowienie prawa, przewidującego surową opcję, pozwala osiągnąć zamierzony skutek, nawet jeśli nigdy nie dochodzi do sytuacji, w której trzeba by je zastosować.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 21:20 osoba, która pobiła niewolnika i doprowadziła do jego śmierci, zostaje jedynie „ukarana”?

Odp.: Księga Wyjścia 21:12 określa karę: śmierć za umyślne zabójstwo oraz ucieczkę do miasta schronienia za nieumyślne zabójstwo. Dotyczy to zarówno niewolników, jak i ludzi wolnych.

Nie wspomniano o innej karze dla niewolnika i nie było potrzeby zaznaczania, że kara jest taka sama, ponieważ zabójstwo człowieka wolnego lub niewolnika traktowano jednakowo w Egipcie, gdzie żyli. O tym egipskim prawie wspomina Bernard Romant w książce „Life in Egypt in Ancient Times” (Życie w starożytnym Egipcie), przetłumaczonej przez J. Smitha (Minerva 1978/81), str. 124.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 21:21 Księga Wyjścia akceptuje bicie niewolników?

Odp.: Niektóre zachowania w Starym Testamencie nie były popierane, a raczej dozwolone, ponieważ serca ludzi były zatwardziałe. Na przykład rozwód był dozwolony w Starym Testamencie z powodu zatwardziałości serc ludzi (Mt 19,8), jednak w Księdze Malachiasza 2,16 Bóg powiedział, że nienawidzi rozwodów. Bicie osoby, które nie powodowało trwałego uszczerbku na zdrowiu, było karane grzywną pieniężną za stracony czas, jak wynika z Księgi Wyjścia 21,18–19. Księga Wyjścia 21:21 jedynie wskazuje, że właściciel niewolnika nie podlega grzywnie za utracony czas, ponieważ to właśnie właściciel (być może nierozsądnie) spowodował utratę czasu pracy niewolnika. Jednak niezależnie od tego, czy chodzi o niewolnika, czy nie, jeśli ktoś uderzy inną osobę tak, że ofiara umrze, sprawca zostanie skazany na śmierć zgodnie z Księgą Wyjścia 21:12,20. Podobnie, jeśli ktoś spowoduje trwałe uszkodzenie ciała, grozi mu albo grzywna pieniężna, albo uwolnienie niewolnika, albo zasada „oko za oko”.

Pytanie: Czy Księga Wyjścia 21:22-23 wskazuje, że aborcja jest zła, czy też że płód jest czymś mniej ważnym niż dziecko?

Odp.: W książce „When Critics Ask” (str. 79) wspomniano, że według hebraisty Umberto Cassuto w jego „Komentarzu do Księgi Wyjścia” (Magnes Press, 1967): „…Ale jeśli dojdzie do jakiejkolwiek szkody, to znaczy jeśli umrze kobieta lub dzieci, wówczas należy oddać życie za życie”.

Ponadto hebrajskie słowo (yatsa’) oznacza zarówno urodzenie żywego dziecka, jak i poronienie. Istnieje inne hebrajskie słowo oznaczające poronienie, które nie odnosi się do urodzenia żywego dziecka, ale nie zostało ono tutaj użyte. Wreszcie słowo „dziecko” odnosi się do niemowląt.

Na marginesie warto dodać, że w czasach biblijnych praktykowano aborcję za pomocą środków chemicznych. Według magazynu „Discover” (wrzesień 1998 r.) roślina rosnąca w Cyrenajce, zwana silphium, mogła wywoływać poronienie. Minucius Felix (210 r. n.e.) wyjaśnił, dlaczego aborcje chemiczne były złe, w dziele „Oktaviusz” Minuciusza Feliksa, rozdz. 30, str. 192, podobnie jak Hipolit w „Obaleniu wszystkich herezji”, księga 9.7, str. 131 (225–235/6 r. n.e.). Silphium sprzedawano za cenę równą jego wadze w srebrze.

Również aborcje chirurgiczne zostały szczegółowo opisane i potępione przez Tertuliana (198–220 r. n.e.) w „Traktacie o duszy”, rozdz. 25, str. 206

W dziele Tertuliana „Apologia”, rozdz. 9, str. 25 (198–220 r. n.e.) czytamy: „W naszym przypadku, skoro zabójstwo jest raz na zawsze zabronione, nie wolno nam niszczyć nawet płodu [fetus] w łonie matki, dopóki istota ludzka czerpie krew z innych części ciała dla własnego utrzymania. Uniemożliwienie narodzin jest po prostu szybszym zabiciem człowieka; nie ma też znaczenia, czy odbiera się życie temu, kto się urodził, czy niszczy to, które ma się narodzić. To jest człowiek, który ma nim zostać; owoc jest już zawarty w nasieniu”.

Tertulian (198–220 r. n.e.) mówi: „Prawo Mojżesza rzeczywiście nakłada odpowiednie kary na człowieka, który dopuści się aborcji, o ile istnieje już zalążek istoty ludzkiej, któremu już teraz przypisuje się stan życia i śmierci, ponieważ jest on już narażony na skutki obu tych stanów, choć żyjąc wciąż w łonie matki, w większości dzieli swój stan z matką”. Traktat o duszy, rozdz. 37, str. 218

Tertulian wspomina również o aborcji chemicznej jako o czymś złym w dziele „O zachęcie do czystości”, rozdz. 12, str. 57

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 21:29-30 w niektórych przypadkach morderstwa nie wykonywano kary śmierci?

Odp.: Podobnie jak we współczesnym prawie, często nie stosuje się kary śmierci za nieumyślne spowodowanie śmierci. Jedną rzeczą jest celowe zabicie człowieka, a inną – zabicie go w wyniku lekkomyślności.

Pytanie: Jak przepisy zawarte w Księdze Wyjścia 21–22 miały się do innych praw obowiązujących w tym samym okresie?

Odp.: Oto kilka porównań.

Wj 21:2-4: Gdy samotny mężczyzna stawał się niewolnikiem, a jego pan dawał mu żonę, a następnie mężczyzna ten zostawał uwolniony, żona i dzieci nadal pozostawały niewolnikami pana – tak wynika z akadyjskich tekstów z Nuzi.

Wj 21:9 Asyryjski dokument stanowił, że jeśli mężczyzna kupił dziewczynę na żonę dla swojego syna, a do małżeństwa nie doszło, nabywca nie może zwrócić jej, by znów stała się niewolnicą, „musi traktować ją jak własną córkę, Asyrkę”.

Wj 21:18-19 Kodeks Hammurabiego (206) stanowi, że jeśli jeden mężczyzna przypadkowo zrani innego i przysięga, że tak właśnie było, musi mimo to pokryć koszty leczenia. Prawa hetyckie (10) mówią, że musi on opiekować się mężczyzną, którego zranił, pokryć koszty leczenia, a także zapłacić mu sześć (później dziesięć) sykli srebra.

Wj 22:16-17: jeśli mężczyzna uwiódł kobietę, która nie była zaręczona, prawo środkowoasyryjskie nr 56 stanowiło, że mężczyzna musiał zapłacić 1/3 ceny za pannę młodą, a ojciec mógł według własnego uznania zdecydować, czy pozwoli mu poślubić córkę, czy nie.

W Księdze Wyjścia 22:19 prawa hetyckie (187–188, 199:16–18) również nakazywały skazać na śmierć każdego, kto odbył stosunek seksualny z owcą, krową lub świnią, ale nie z koniem ani mułem. Najwyraźniej praktyka ta była powszechna wśród Kananejczyków.

Pytanie: Czy w Wj 22:8-9 i 1 Sm 2:25 ludzie stawali przed sędziami, czy przed Bogiem?

Odp.: Nie ma wątpliwości co do hebrajskiego słowa; jest to „elohim”. Jednak „elohim” może oznaczać Prawdziwego Boga, fałszywych bogów lub sędziów. W Psalmie 82:6 oznacza ono sędziów.

Podsumowanie: Oto, co „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 3, str. 586, stwierdza na temat 1 Samuela 2:25: „Jak wskazuje przypis w NIV, nie zawsze możemy być pewni, czy (elohim) oznacza w niektórych kontekstach »Boga«, czy »sędziów«. … W tym przypadku, w wersecie 25, jak również w fragmentach Księgi Wyjścia, najlepiej chyba pozostawić tę kwestię otwartą, ponieważ w każdym razie »sędziowie« (jeśli takimi są) są postrzegani jako przedstawiciele Boga, którzy odzwierciedlają Jego wolę i realizują Jego zamierzenia”.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 22:18 skazywano na śmierć czarownice, a [rzekomo] nie czarowników?

Odp.: Zakaz uprawiania czarów, korzystania z usług medium oraz zajmowania się okultyzmem dotyczył w równym stopniu mężczyzn, jak i kobiet. Niezależnie od płci Bóg traktuje próby uprawiania czarów bardzo poważnie. Chrześcijanie nie powinni hańbić imienia, które noszą, angażując się w seansy spirytystyczne, korzystanie z tablic Ouija, wróżenie ani inne próby uprawiania czarów.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 22:18 pewna nauczycielka szkółki niedzielnej opowiadała kiedyś, że potrafi ustalić, jak leczyć dolegliwości fizyczne, trzymając nad nadgarstkiem metalowy łańcuszek z metalowym wisiorkiem i zadając pytania swojemu ciału. Jego kołysanie się w różny sposób oznacza „nie” lub „tak”. Co o tym sądzisz?

Odp.: Jest to sprzeczne z Biblią. Polega to na zwracaniu się do [jakiegoś rodzaju] ducha z prośbą o odpowiedzi. Brzmi to nieco podobnie do okultystycznej (satanistycznej) praktyki związanej z tablicą Ouija. Zapytaj ją, skąd wie, jaki rodzaj ducha to robi. 1 List Jana 4:1-2 mówi, że nie powinniśmy wierzyć każdemu duchowi. 2 List do Koryntian 6:17 mówi, że nie powinniśmy dotykać niczego nieczystego.

Słyszałem kiedyś, jak pewien pastor [słusznie] mówił z ambony, że nie powinniśmy kierować się astrologią. Jednak aby udowodnić, że to wszystko bzdury, kazał sobie sporządzić horoskop i zamierzał pokazać wszystkim, jak bardzo jest on fałszywy. Cóż, okazało się, że przepowiednie zaczęły się spełniać. Przestraszył się i przed zgromadzeniem pokutował za to, co uczynił. Dopiero po tym pozostałe przepowiednie przestały się spełniać.

Szatan rzeczywiście posiada zdolności przewyższające nasze i czasami potrafi trafnie przewidzieć pewne rzeczy (lub sprawić, by się one wydarzyły). Wykorzystuje to, by skłonić ludzi do zaufania temu źródłu porad, aby później mógł ich łatwiej zwieść.

Oto, co bym zrobił, gdybym był członkiem tej klasy szkółki niedzielnej.

1. Poszedłbym do nauczycielki i wyjaśniłbym jej, że pokładam ufność w Chrystusie, a nie w duchach zmarłych. Pokazałbym jej wersety potępiające okultyzm, a być może ona to zrozumiałaby i okazałaby skruchę. Oto niektóre wersety mówiące, że nie powinniśmy mieć nic wspólnego z okultyzmem, komunikowaniem się ze zmarłymi itp.:

Nie miej nic wspólnego z magią i okultyzmem, takimi jak channeling, czary, projekcja astralna, media, wróżbici, astrologia, tablice Ouija, TM, EST czy qigong. Kpł 19:26,31; 20:6-8,27; Dz 19:19; Ez 13:18; 22:18; Pwt 18:9-14; Mi 5:12; Ap 9:21

Nie próbujcie nawiązywać kontaktu ze zmarłymi. Pwt 18:10-12; Iz 8:19; 1 Sm 28:3,7-12 + Kpł 20:6-8

W stosunku do zła mamy być jak niemowlęta. 1 Kor 14:20; Mt 10:16, ale jednocześnie bądźcie czujni. Mt 10:16-17

2. Jeśli nie da się jej przekonać do pokuty, powiedz pastorowi i starszym kościoła, że coś takiego nie powinno mieć miejsca w kościele, który pokłada ufność w Chrystusie, i zasugeruj, by usunęli ją ze stanowiska nauczycielki szkółki niedzielnej.

3. Jeśli to nie zadziała, członek ma obowiązek opuścić ten kościół i powiedzieć wszystkim, którzy chcą wiedzieć, dlaczego odchodzi. Twoje odejście będzie lepszym świadectwem niż pozostanie i próby dalszego przekonywania ich. Dopóki tam pozostajesz, milcząco sugerujesz, że to nie jest aż tak złe.

Nawiasem mówiąc, nie udzieliłbym tej rady w przypadku nauczyciela szkółki niedzielnej, który wierzyłby w błąd dotyczący kwestii drugorzędnej i nauczałby go. Nie powinniśmy jednak mieć nic wspólnego z używaniem „urządzeń” do komunikowania się ze światem duchowym w celu uzyskania porady.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 23:19, 34:26 i Księdze Powtórzonego Prawa 14:21 nie wolno gotować koźlęcia w mleku jego matki?

Odp.: Po prostu dlatego, że Bóg im tego zabronił. To, czy dane działanie jest bałwochwalcze, magiczne, profanujące, okrutne czy lekceważące, nie jest tu kwestią główną; ostatecznym powodem jest to, że Bóg tego nie akceptował i nakazał, by tego nie robić.

Istniał również starożytny zwyczaj kananejski i syryjski sięgający co najmniej XV wieku p.n.e. Pogański epos ugaricki zatytułowany „Narodziny pięknych i łaskawych bogów” przedstawia praktykę gotowania koźlęcia w mleku matki w celu błagania bogów o deszcz w Kanaanie. Jest to udokumentowane w tabliczkach z Ras Shamra z XV wieku.

Później Żydzi rozszerzyli ten zakaz, zabraniając podawania mięsa i mleka podczas tego samego posiłku, a nawet przygotowywania ich przy użyciu tych samych przyborów kuchennych.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 23:28, Księdze Powtórzonego Prawa 7:20 i Księdze Jozuego 24:12, w jaki sposób „szerszenie” wypędziły Kananejczyków?

Odp.: Najpierw dwie rzeczy, które nie są odpowiedzią, a potem sama odpowiedź.

Nie jest odpowiedzią dosłowne „szerszenie”: Przykładem jest grecki historyk Aelian, który w dziele „Hist. anim.” 11,28 wspomina, że Fasejczycy, Kananejczycy mieszkający w pobliżu Solymitów, zostali wypędzeni ze swojej ziemi przez osy. Bochart (Hieroz. iii. s. 499) podaje przykłady plemion, które opuściły swoje ziemie z powodu żab, myszy i innych zwierząt. Jednak we wszystkich podanych szczegółach Jozue nie wspomina o żadnych zwierzętach – owadach czy innych – wypędzających Kananejczyków. Komentarz „Bible Knowledge Commentary: Stary Testament”, str. 145, podaje, że niektórzy podzielają ten pogląd, a inni twierdzą, że chodzi o Egipt.

Nie jest to jednak odpowiedź – chodzi o samych Izraelitów: Chociaż niektórzy uważają, że „szerszenie”, o których mówił Bóg, to sami Izraelici, Księga Wyjścia 23:28 wyraźnie odnosi się do „pomocy z zewnątrz”, którą Bóg zapewnił w ramach swojej opatrzności.

Odpowiedź: Egipt: Jednak symbolem faraona Totmesa III był szerszeń. Przeprowadził on 17 kampanii wojennych, głównie w Palestynie. Jego następcy, Amenhotep II i Totmes IV, również prowadzili kampanie w Palestynie. Jest to potwierdzenie, że armia izraelska nie była jedyną siłą, która osłabiła Kananejczyków; swoją rolę odegrali również Egipcjanie.

Biblia jest w całości prawdziwa, ale nie oznacza to, że Bóg nie może komunikować się z ludźmi, posługując się ich własnymi metaforami.

Pytanie: Jak to możliwe, że w Księdze Wyjścia 23:31 Filistyni przebywali w Kanaanie za czasów Mojżesza?

Odp.: Odpowiedź znajdziesz w omówieniu Księgi Rodzaju 20.

P: Czego możemy się nauczyć z historii Nadaba i Abihu (Wj 24:1)?

Odp.: Jako synowie Aarona mieli szansę zostać następnymi arcykapłanami. Jednak bycie dzieckiem pobożnej osoby nie chroniło ich przed niebezpieczeństwem; w rzeczywistości jest to pozycja bardziej niebezpieczna, jeśli ktoś nie chce podążać za Bogiem. Im więcej wiesz, tym większą odpowiedzialność ponosisz za nieposłuszeństwo, jak pokazuje 2 List Piotra 2:21.

P: Jak w Księdze Wyjścia 24:4 Mojżesz mógł napisać: „i Mojżesz spisał wszystkie słowa Pana”?

Odp.: W ten sam sposób, w jaki spisał Księgę Wyjścia 6:26-27. Zobacz omówienie tej kwestii. Alternatywnie, mógł to spisać skryba Mojżesza.

P: Jak w Księdze Wyjścia 24:9-11 starsi mogli przyjść na górę Synaj, skoro zgodnie z Księgą Wyjścia 19:12-13 ludzie, którzy zbliżali się do tej góry, byli zabijani?

Odp.: Mogli przybyć na górę Synaj tylko wtedy, gdy zostali zaproszeni. Podobnie mieli udać się do Ziemi Obiecanej, ale po zniechęcającym raporcie zwiadowców odmówili pójścia. Po tym, jak Bóg ich ukarał i powiedział, że umrą na pustyni, postanowili udać się do Ziemi Obiecanej z własnej inicjatywy. Zostali jednak odparci przez swoich wrogów. Robienie właściwych rzeczy nie jest najważniejsze. Najważniejsze jest kochanie Boga i bycie Mu posłusznym, co obejmuje robienie właściwych rzeczy we właściwy sposób i we właściwym czasie.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 24:10 mogli ujrzeć postać Boga, skoro Bóg nie ma fizycznego ciała?

Odp.: Bóg może przybrać dowolną fizyczną postać, jaką zechce.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 25:18 Bóg nakazał Mojżeszowi wykonać rzeźbione wizerunki cherubów?

Odp.: Były to posągi zdobiące Przybytek, ale nie oddawano im czci, nie modlono się do nich ani nie czczono ich. Cherubiny służyły jako elementy dekoracyjne; nie były one wizerunkami Boga i nie były przeznaczone ani do oddawania czci, ani do uwielbienia.

P: Czym są „Urim i Tummim” z Księgi Wyjścia 28:30?

Odp.: Były to narzędzia, które Bóg dał kapłanom do losowania, aby poznać Jego wolę. Dokładny opis ich wyglądu zaginął, poza tym, że Józef Flawiusz twierdzi, iż były to kamienie umieszczone na napierśniku. W książce „1001 Bible Questions Answered” (str. 357) napisano, że „Urim i Tummim” mogą oznaczać „światła i doskonałość”.

P: W jaki sposób dzwonki z Księgi Wyjścia 28:34-35 chronią Aarona i jego potomków przed śmiercią?

Odp.: Same w sobie dzwonki tego nie zapewniają. Jednak właściwa forma kultu w tym Przybytku była dla Boga sprawą poważną, a zlekceważenie tego przykazania skutkowałoby śmiercią. Zobacz także następne pytanie.

Pytanie: Jaki był cel dzwonków na szacie kapłana, o których mowa w Księdze Wyjścia 28:34-35 i 39:22-26?

Odp.: Pismo Święte tego nie wyjaśnia, ale możemy wysnuć dwie hipotezy.

1. Ludzie na zewnątrz, słuchając, mogli usłyszeć kapłana, którego nie widzieli, składającego za nich ofiarę przebłagalną.

2. Gdyby dzwonki zamilkły, mogłoby to oznaczać, że Bóg był niezadowolony z kapłana i go zabił. Wówczas ludzie mogliby wyciągnąć kapłana za linę, która go otaczała.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 29:20 i Księdze Kapłańskiej 8:23-24 nakazano nanieść krew na prawe ucho Aarona, jego prawy kciuk i prawy palec u nogi?

O: Chociaż Pismo Święte nie wyjaśnia wprost, dlaczego Bóg tego chciał, symbolika tego gestu jest dość oczywista. Symbolizuje on związek z ofiarą. Innym przykładem jest sytuacja, gdy osoba oczyszczona z choroby skóry przynosiła kapłanowi swoją ofiarę oczyszczenia. (Księga Kapłańska 14:1-2, 14-17)

P: Jakie znaczenie mają przedmioty wymienione w Księdze Wyjścia 30 i co one symbolizują?

O: Po pierwsze, mogą istnieć pewne tajemnice, których jeszcze nie znamy; Bóg niekoniecznie musiał objawić wszystkie powody, dla których wszystko miało wyglądać właśnie w ten sposób. List do Hebrajczyków 8:5 mówi: „Miejsce, w którym pełnią służbę, jest tylko wzorem i cieniem niebiańskiej świątyni, tak jak Bóg ostrzegł Mojżesza, gdy ten miał właśnie ukończyć budowę Przybytku. Mówi bowiem: «Zadbaj o to, by wszystko wykonać zgodnie z planem, który został ci pokazany na górze»”. (NET Bible) Więcej informacji na temat znaczenia Przybytku i znajdujących się w nim przedmiotów można znaleźć w rozdziałach 9 i 10 Listu do Hebrajczyków.

Oto więcej szczegółów dotyczących Księgi Wyjścia 30.

Księga Wyjścia 30:1-9 Ołtarz z drewna akacjowego był niewielki, miał około 3 stóp wysokości i 18 cali boku, ale był bardzo ciężki, ponieważ był pokryty złotem. Złoto może symbolizować świętość i Boga, a złoto było jednym z trzech darów, jakie mędrcy przynieśli Jezusowi. Ołtarz ten jest zapowiedzią ofiary Chrystusa za nas. Co ciekawe, żadna z ozdób świątyni nie została określona jako „najświętsza”, z wyjątkiem ołtarza.

Drugorzędnym zastosowaniem tego w naszym życiu jest to, że tak jak kapłan musiał palić kadzidło na ołtarzu każdego ranka i wieczora, tak i my powinniśmy rozmawiać z Bogiem przynajmniej każdego ranka i wieczora. Tak jak Chrystus poświęcił swoje życie za nas, tak i my, w mniejszym stopniu, powinniśmy być gotowi cierpieć dla innych, jak pokazał Paweł w Liście do Kolosan 1:24.

Księga Wyjścia 30:10 Raz w roku arcykapłan Izraelitów miał obowiązek dokonywać przebłagania na rogach ołtarza.

Tak jak Izraelici mieli arcykapłana w Księdze Wyjścia 30, tak my mamy Arcykapłana, który złożył za nas ofiarę, o czym mowa w Liście do Hebrajczyków 4:14: Jezusa.

Księga Wyjścia 30:17-21 Miedziana miska do obmywania. Aaron i jego synowie [potomkowie] mieli obmywać ręce i stopy przed wejściem do Namiotu Spotkania oraz przed zbliżeniem się do ołtarza.

Przede wszystkim nie wolno nam stawać przed Bogiem z przekonaniem, że nie musimy być czyści. Musimy być obmyci. Oczywiście chrześcijanie są kapłanami i królami, a my jesteśmy obmyci krwią Jezusa, więc On wypełnił to za nas. Mamy jednak prowadzić życie obmyte, czyste. Zobacz 1 List Piotra 1:15-16; 2:11-12.

Nawiasem mówiąc, brąz pochodził z brązowych luster ofiarowanych przez kobiety, o czym mowa w Księdze Wyjścia 38:8. Drugorzędnym wnioskiem dla naszego życia jest to, że to, co kiedyś służyło próżności i ozdobie, zostało przetopione, aby służyć do oczyszczenia. Bóg byłby zadowolony, gdybyśmy byli gotowi, by niektóre z naszych znanych zwyczajów i nawyków zostały „przetopione”, tak aby mogły zostać przekształcone w Jego dzieło. Zobacz List do Rzymian 12:1-2 i List Jakuba 1:23-25.

Księga Wyjścia 30:22-33 Olej do namaszczania przedmiotów świętych. Myślę, że receptura ta została opracowana po prostu dlatego, że daje przyjemny zapach. Olej do namaszczania jest symbolem Ducha Świętego i reprezentuje uświęcenie przez Boga. Mirra była bardzo droga i stanowiła jeden z darów, jakie mędrcy przynieśli Jezusowi.

Przede wszystkim, tak jak zapach olejku do namaszczania „tworzył atmosferę” dla wszystkiego, tak nasze oczyszczenie i uświęcenie przez Ducha Świętego nadaje nam zapach Chrystusa na wskroś. Zobacz 2 List do Koryntian 2:14-16, aby dowiedzieć się więcej o tym, że jesteśmy zapachem Chrystusa.

Drugim wnioskiem dla naszego życia jest to, że tego olejku do namaszczania nie wolno było traktować jako coś oczywistego ani „zbanalizować” poprzez wykorzystywanie go do czegokolwiek innego. Nasze ciała (świątynia Boża, 1 List do Koryntian 6:19-20), nasza jedność w Duchu (List do Efezjan 4:3) oraz nasze życie nie powinny być zbanalizowane poprzez nieświęte zastosowania. Nie powinniśmy rzucać naszych pereł przed świnie, wiązać się w jarzmo z niewierzącymi (2 List do Koryntian 6:14-18), uważać za święte rzeczy, które nie są święte, ani dać się sprowadzić z drogi naszego szczerego i czystego oddania Chrystusowi (2 List do Koryntian 11:3-4).

Księga Wyjścia 30:34-38 Kadzidło symbolizuje wstawiennictwo i modlitwy. Nie wolno było jednak używać kadzidła do żadnych innych celów. Kadzidło było bardzo drogie i stanowiło jeden z trzech darów, jakie mędrcy przynieśli Jezusowi. W Księdze Wyjścia 30:35 wspomniano o dodaniu soli, prawdopodobnie w celu konserwacji. Zobacz Objawienie 8:3-4, gdzie kadzidło kojarzone jest z modlitwą.

Przede wszystkim, tak jak zapach kadzidła palonego przez kapłana przenikał wszystko, tak Duch Święty, posłany przez Ojca i Jezusa (J 16,7), powinien przenikać nasze życie. Chrystus i tylko Chrystus jest naszym pośrednikiem (Efezjan 2:13-17; Kolosan 1:20; Hebrajczyków 8:6), a Duch Święty wstawia się za nami z jękami zbyt głębokimi, by je wyrazić słowami (Rzymian 8:26-27).

Drugim wnioskiem dla naszego życia jest to, że naśladując Chrystusa, mamy nieustannie się modlić, wielbiąc Boga i wstawiając się za innymi (1 Tesaloniczan 5:17; Filipian 4:6).

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 30:11,15 ubodzy musieli płacić tyle samo, co bogaci, którzy mieli na to większe środki?

Odp.: Podatek w postaci szekla był okupem za ich życie i tu pojawia się ważna kwestia. Życie osoby bogatej nie jest ani bardziej, ani mniej ważne niż życie osoby ubogiej. We wszystkich prawach Starego Testamentu nie przewidziano mniejszej kary za zabicie lub wyrządzenie krzywdy osobie ubogiej niż osobie bogatej.

Podatek dotyczył wyłącznie osób w wieku co najmniej dwudziestu lat, prawdopodobnie wyłącznie mężczyzn, co oznaczałoby, że odnosił się on do całej rodziny. Rodzina nie podlegała karze za posiadanie większej liczby dzieci. Ponadto szekel był niewielką jednostką monetarną.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 30:12 i Księdze Kapłańskiej 9:7 baran lub byk mogą dokonać przebłagania za człowieka?

Odp.: Samo w sobie nie może ono dokonać zadośćuczynienia, zgodnie z Listem do Hebrajczyków 9:9 i 10:4. Jednak rozdziały 9–11 Listu do Hebrajczyków pokazują, że ofiary Starego Testamentu były typem, czyli symbolem, ofiary Chrystusa.

Ujmując to w kategoriach codziennego życia, załóżmy, że niektórzy ludzie mieli ogromny dług (lub grzech), tak wielki, że nigdy nie mogliby liczyć na spłatę wierzycielowi (bezstronnym wymaganiom Boga dotyczącym sprawiedliwości). Nie można ufać ich zdolności kredytowej. Ale wkracza bogaty król (Bóg) i podpisuje umowę, zobowiązując się do spłaty całego długu. Następnie przybywa Jego syn i spłaca cały dług. Kiedy wierzyciel przyszedł po pieniądze, ludzie, w posłuszeństwie wobec króla, mieli rzeczywisty znak, że ich dług został przejęty przez króla.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 30:31-34 nie jest zbyt surowe karanie śmiercią za sporządzenie perfum według określonej receptury?

Odp.: Tak, to surowe. Nie jest to jednak niesprawiedliwe, jeśli wszyscy znają zasady. Nie ma dowodów na to, że ktokolwiek kiedykolwiek złamał tę zasadę lub został za to ukarany.

P: Dlaczego w Księdze Wyjścia 31:12 przestrzeganie dnia szabatu było tak ważne?

Odp.: Wielu prawdziwych chrześcijan wierzy, że pod panowaniem Chrystusa wszystkie dni są dniem odpoczynku szabatowego (List do Hebrajczyków 4:8-11), podczas gdy inni prawdziwi chrześcijanie uważają, że powinniśmy przestrzegać szabatu również dzisiaj. Paweł uznaje obie praktyki w Liście do Rzymian 14:5-7 i mówi, że liczy się to, byśmy żyli dla Pana.

Niezależnie od tego jednak wszyscy chrześcijanie muszą zgodzić się, że przestrzeganie dnia szabatu było bardzo ważnym przykazaniem w czasach Prawa Mojżeszowego i gdybyśmy żyli wtedy, musielibyśmy sumiennie go przestrzegać.

Istnieją trzy wyraźne przykazania i pięć wyraźnych powodów dotyczących szabatu, ale możemy dostrzec również inne powody.

Przykazania dotyczące szabatu:

1. Uświęcaj dzień szabatu (Księga Wyjścia 20:8; Księga Powtórzonego Prawa 5:12)

2. Nie wykonuj żadnej pracy (Księga Wyjścia 20:10; Księga Powtórzonego Prawa 5:13-14)

3. Ci, którzy są pod twoją władzą: syn, córka, słudzy, a nawet (nieżydowscy) cudzoziemcy przebywający w twoich bramach, a nawet zwierzęta, powinni mieć dzień odpoczynku. (Księga Wyjścia 20:10; Księga Powtórzonego Prawa 5:14)

Wyraźne powody przestrzegania szabatu:

1. Proste posłuszeństwo: mają oni przestrzegać Bożych przykazań.

2. Upamiętnienie naszego Stwórcy: Tak jak Bóg stworzył ziemię w sześć dni, a potem odpoczął, tak i my oddajemy Mu cześć, odpoczywając w szabat. (Księga Wyjścia 20:11)

3. Upamiętnienie niewoli i naszego Wybawiciela: Ponieważ Izraelici byli niewolnikami w Egipcie (prawdopodobnie bez odpoczynku), a Bóg ich wyprowadził, mają o tym pamiętać i przestrzegać szabatu. (Księga Powtórzonego Prawa 5:15b)

4. Jako znak między ludem Bożym Starego Testamentu a Bogiem, aby wiedzieli, że Bóg nas uświęca. (Księga Wyjścia 31:13)

5. Bóg pobłogosławił szabat i uświęcił go, więc powinniśmy to uznać. (Księga Wyjścia 20:11b)

Możliwe dodatkowe powody:

1. Szabat stanowił wyzwanie dla ludzkiej mądrości i wysiłku. Dla kogoś mądrego w tym świecie wydawałoby się oczywiste, że im więcej pracy włożysz, tym większe korzyści uzyskasz. Nawet gdy chciałeś odpocząć, nadal mogłeś sprawić, by twoi pracownicy, słudzy i zwierzęta pracowały ciężej. Bóg nie zaprzeczył tej myśli, ani nawet nie powiedział, czy jest ona prawdziwa, czy nie. Niezależnie od tego, jak postrzegano prawdziwość tego sposobu myślenia, Bóg powiedział, by przede wszystkim być Mu posłusznym.

2. Szabat stanowił wyzwanie dla ich samodzielności i niezależności. Handlarz, rolnik, rzemieślnik czy jakikolwiek inny robotnik chciałby pracować w szabat, gdyby uważał, że od tego zależy dobrobyt, a nawet przetrwanie jego samego i jego rodziny. Sprowadza się to jednak do zaufania: czy twój dobrobyt i przetrwanie zależą od ciebie, czy też wierzysz, że zależą od Boga?

3. Dzień odpoczynku sprawiłby, że oni sami, ludzie pod ich kierownictwem, a nawet ich zwierzęta byliby zdrowsi – fizycznie, psychicznie i emocjonalnie – mając czas na odświeżenie się i regenerację po tygodniu pracy. Dzisiejsi ludzie, niezależnie od wyznania, potrzebują czasu na odpoczynek i odświeżenie się.

4. Posiadanie dnia odpoczynku pomaga zapobiegać wypaleniu wynikającemu z wykonywania tej samej czynności bez żadnych zmian przez wiele lat. Nawet chrześcijanie, którzy postrzegają wszystkie dni jako jednakowe, nadal potrzebują czasu na odpoczynek i regenerację.

Chociaż prawdziwi chrześcijanie nie są zgodni co do tego, czy nie należy pracować w szabat (sobotę) czy w niedzielę, ani czy wszystkie dni są takie same, wszyscy chrześcijanie powinni zgodzić się co do dwóch kwestii.

a) Gdybyśmy wierzyli, że Bóg chce, abyśmy dziś zachowywali jeden dzień bez pracy, powinniśmy to robić.

b) Wszystkie nasze dni, a nie tylko jedna siódma z nich, powinny być poświęcone służbie Bogu.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 31:17 Bóg może się zmęczyć?

Odp.: Bóg nie męczy się fizycznie (Izajasz 40:28). Jednak podobnie jak ludzie mogą powiedzieć, że są zmęczeni narzekaniem i nieszczerą miłością, jest to wyrażenie wskazujące na brak zainteresowania Boga nieszczerym oddawaniem Mu czci. Izajasz 43:24 mówi, że grzechy Izraelitów zmęczyły Boga. Izajasz 1:14 mówi, że ich święta zmęczyły Boga, gdy byli niegodziwym ludem. W Izajasza 7:13 niewiara Achaza zmęczyła Boga. W Księdze Malachiasza 2:17 czytamy, że ich słowa zmęczyły Boga, gdy twierdzili, że ci, którzy czynią zło, są dobrzy, i pytali, gdzie jest Bóg sprawiedliwości. Więcej na ten temat można znaleźć w książce „Trudności biblijne i pozorne sprzeczności”, str. 212–213.

Pytanie: Jak to się stało, że w Księdze Wyjścia 32:2-5 prorok Aaron opowiadał się za oddawaniem czci bożkom?

Odp.: Aaron popełnił straszny grzech. Nie ma żadnego usprawiedliwienia dla tego, co uczynił, ale oto możliwe wyjaśnienie jego postępowania. Kiedy Mojżesz nie wracał, wielu zastanawiało się, czy w ogóle kiedykolwiek powróci. Pod presją tak licznego, zestresowanego i pozbawionego przywództwa ludu, który prosił Aarona o wykonanie bożka, Aaron uległ. Być może bardziej cenił sobie przewodzenie ludowi jako kapłan w celu przywrócenia porządku i normalności niż niekończące się oczekiwanie na Pana.

P: Dlaczego w Wj 32,1-10 Bóg zabił Izraelitów, którzy oddawali cześć złotemu cielcowi, a nie Aarona, który go wykonał?

Odp.: Bóg postąpiłby sprawiedliwie, gdyby zabił ich wszystkich. Jednak Bóg ma prawo opóźniać wymierzenie sprawiedliwości. Ma również prawo okazywać miłosierdzie według własnego uznania, jak pokazuje List do Rzymian 9:15.

Okoliczności: To lud zaproponował wykonanie złotego cielca i dostarczył materiały. Pismo Święte nie podaje, czy Aaron był entuzjastycznie nastawiony, czy też czuł się zmuszony do posłuszeństwa wobec całego otaczającego go ludu. Złoty cielec w Księdze Wyjścia 32:5 służył jako obraz do oddawania czci Panu, a nie jako inny bóg. Oczywiście, mimo że okoliczności mogą pomóc nam zrozumieć, dlaczego Aaron tak postąpił, nie stanowią one dla niego usprawiedliwienia.

Bóg jest miłosierny wobec niektórych i może opóźnić swoją sprawiedliwość: W wersecie 10 Bóg był bardzo rozgniewany i rozważał po prostu zniszczenie ich wszystkich. Bóg postąpiłby sprawiedliwie, gdyby zniszczył Aarona i wszystkich pozostałych. Bóg okazał miłosierdzie nie tylko Aaronowi, ale także nie zabijając wszystkich Izraelitów.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 32:14 Bóg zmienia zdanie, wbrew temu, co mówi Księga Liczb 23:19 i 1 Księga Samuela 15:29?

Odp.: Kiedy zmieniają się nasze serca i nasze czyny, objawiona wola Boża wobec nas również może ulec zmianie. Więcej informacji znajdziesz w odpowiedzi dotyczącej Księgi Wyjścia 33:3, w książce „When Critics Ask” (str. 85) oraz w książce „Hard Sayings of the Bible” (str. 209–210).

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 32:30 Mojżesz mógł próbować dokonać przebłagania za lud?

Odp.: Ludzie mogą próbować dokonywać rzeczy niemożliwych, ale nawet Mojżesz nie mógł zająć miejsca nikogo innego, jak pokazuje Jeremiasz 15:1. Mojżesz błagał Boga, by przebaczył ludowi ich wielki grzech, a jeśli nie, to niech wymaże jego imię z Bożej księgi. Brzmi to bardzo podobnie do uczuć Pawła wyrażonych w Liście do Rzymian 9:1-4.

Pytanie: Czy Księga Wyjścia 32:30-32 wskazuje, że Mojżesz mógł zająć miejsce ludu, podobnie jak w katolickiej wierze w „skarbnicę zasług”?

Odp.: Nie. Jeśli już, to sugeruje coś zupełnie przeciwnego, z dwóch powodów.

1. W Księdze Wyjścia 32:33-34 Bóg stwierdził, że oferta Mojżesza nie została przez Niego przyjęta. Na marginesie, Paweł wyraził podobne uczucie ofiarnej miłości wobec Żydów w Liście do Rzymian 9:3, ale to również nie przyniosło Żydom żadnej korzyści.

2. Mojżesz nie zaoferował, że będzie cierpiał za lud. Oferta Mojżesza, by zostać całkowicie wymazanym z księgi, oznacza wysłanie do piekła. Katolicy, prawosławni, protestanci i kopci są zgodni co do tego, że żaden chrześcijanin nie idzie do piekła za innych chrześcijan.

Na marginesie, w tradycji kościelnej idea „skarbnicy zasług” jest całkowicie nieobecna we wszystkich pismach chrześcijańskich sprzed soboru nicejskiego.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 32:12 Mojżesz prosił Boga, aby „odwrócił się od tego zła, które zamierza wyrządzić swemu ludowi”?

Odp.: Słowo „zło” może tu również oznaczać klęskę. Mojżesz prosił Boga, by powstrzymał się od sprowadzenia grożącej klęski, ponieważ Księga Powtórzonego Prawa 9,8 mówi, że gniew Boży był na tyle wielki, że mógł zniszczyć lud.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 33:3 i Księdze Jozuego 1 Bóg poszedł wraz z Izraelitami do Ziemi Obiecanej, czy też nie?

Odp.: Objawiona wola Boga jest często uzależniona od czasu i warunków, a czasami wyjaśnia się ją jako wyrażenie antropomorficzne.

Okazjonalna: Bóg powiedział zbuntowanemu pokoleniu, że nie pójdzie z nimi. Wszyscy oni zginęli, a Bóg poszedł z następnym pokoleniem.

Warunkowa: Wiele Bożych gróźb lub obietnic wiąże się z wyraźnym lub dorozumianym warunkiem. Przykłady dorozumianych gróźb warunkowych można znaleźć w Księdze Jonasza 3 i Księdze Rodzaju 20:3.

Antropomorficzne: Bóg, który jest poza czasem, już wiedział, co oni zrobią, i już wiedział, co On sam uczyni. Jednak ludziom bywa trudno dostrzec to i jednocześnie zrozumieć, że ludzie nadal mieli rzeczywisty wybór. Z pewnością gdyby Bóg po prostu powiedział im, co na pewno zrobią i co On na pewno uczyni, ograniczyłoby to ich możliwość wyboru.

Człowiek nie musi zgadzać się z koncepcją, że Bóg jest poza czasem, ani nawet jej rozumieć. Nie musi rozważać ponadczasowości, zanim Bóg zacznie z nim komunikować się w znaczący sposób. Bóg komunikuje się z ludźmi w sposób zrozumiały dla wszystkich. Więcej na temat antropomorficznej komunikacji Boga można znaleźć w książce „Now That’s A Good Question”, str. 202–205.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 33:5–6 Izraelici mieli zdjąć swoje ozdoby, aby Bóg wiedział, co z nimi zrobić?

Odp.: Mieli zdjąć ozdoby, które mieli na sobie w chwili popełnienia grzechu, jako znak żałoby i (miejmy nadzieję) skruchy. Poruszono tu kluczową zasadę. Objawiona nam wola Boża może ulec zmianie, gdy zmienia się nasze serce. Mieli wybór: albo być posłuszni i opłakiwać swój grzech, albo nie.

Więcej informacji znajdziesz w omówieniu Księgi Rodzaju 20:3-6, Księgi Powtórzonego Prawa 20:17; Księgi Jeremiasza 15:6; Księgi Jonasza 3-4; Jonasza 3:10 oraz Jonasza 4:1-2.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 33:11 Mojżesz mógł rozmawiać z Bogiem twarzą w twarz?

Odp.: Jak piszą Norman Geisler i Thomas Howe, niewidomy może rozmawiać z kimś twarzą w twarz, nie widząc jego twarzy. Jest to wyrażenie wskazujące, że Mojżesz i Bóg rozmawiali ze sobą w intymny sposób, ale nie oznacza to, że Mojżesz widział oblicze Boga, jak pokazuje Księga Wyjścia 33:20.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 33:11, 23; 24:10 oraz w Księdze Rodzaju 32:30 Mojżesz, Abraham lub ktokolwiek inny mógł cokolwiek zobaczyć z Boga, skoro Bóg jest niewidzialny, jak mówią: Ewangelia św. Jana 1:18; Księga Wyjścia 33:20; List do Kolosan 1:15 oraz 1 List do Tymoteusza 1:17; 6:16?

Odp.: Był to argument, którego próbowali użyć gnostycy, twierdząc, że pomimo tego, iż Jezus przestrzegał Prawa, Bóg Starego Testamentu był innym Bogiem niż Bóg Nowego Testamentu.

Niewidzialność nie oznacza braku jakiejkolwiek postaci, ani też nie oznacza, że Bóg jest niewykrywalny dla aniołów czy demonów. Z pewnością nie oznacza to, że Wszechmogący Bóg nie jest wystarczająco potężny, by móc ukazać się w widzialnej postaci. Oznacza to po prostu, że my, dysponując jedynie widzialnymi oczami, nie możemy dostrzec tego, co znajduje się w sferze niewidzialnej, a Bóg właśnie w tej sferze przebywa.

Jednak Bóg, pozostając w niebie, jest również w stanie „przekroczyć granicę” i wkroczyć do sfery fizycznej w czasoprzestrzeni. Bóg nadal pozostawałby z natury niewidzialny, ale mógłby uczynić się widzialnym. My z natury jesteśmy niemal niewidzialni w ciemnościach nocy, ale gdybyśmy mieli latarkę, ludzie nadal mogliby dostrzec, gdzie się znajdujemy. Bóg mógłby uczynić to samo za pomocą płonącego krzewu.

Ale Bóg uczynił jeszcze więcej. W sposób, który nie ma w naturze w 100% idealnego odpowiednika, Bóg przekroczył granicę, aby zaistnieć w konkretnym miejscu w czasoprzestrzeni, nie tylko przybierając postać człowieka, ale stając się prawdziwym, żywym, oddychającym człowiekiem: Jezusem Chrystusem. Jezus był i nadal jest w 100% człowiekiem i w 100% Bogiem.

Z historycznego punktu widzenia Ireneusz był pierwszym znanym chrześcijaninem, który odniósł się do tego zarzutu. Podkreślał on, że skoro Bóg jest Wszechmocny, może sprawić, że nawet widzialni, śmiertelni ludzie dostrzegą rzeczy niewidzialne – zarówno w wizjach, jak i po tym, jak osiągną nieśmiertelność. Bardziej szczegółową odpowiedź można znaleźć w dziele Ireneusza „Przeciw herezjom”, księga 4, rozdz. 20.4–10, str. 489–491.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 33,19–20 Mojżesz mógł ujrzeć „plecy” Boga, skoro Bóg jest duchem?

Odp.: Trudno jest odnosić się do różnych cech ducha bez używania terminów antropomorficznych. „Plecy” nie oznaczają tu „części z rdzeniem kręgowym”. Raczej „plecy” mogą oznaczać „tył” w przeciwieństwie do „przodu”.

Odnosi się to do odbicia niektórych atrybutów Boga. Nie jest to cała chwała Boża, ponieważ Bóg odrzucił prośbę Mojżesza o ujrzenie swojej chwały (prawdopodobnie ze względu na bezpieczeństwo samego Mojżesza).

P: Czy w Wj 34:20, Wj 13:2 i Lb 18:15-16 ludzie powinni zabijać nieczyste zwierzęta, czy też wykupić je za pieniądze?

Odp.: Księga Wyjścia 34:20 mówi, że właściciel musiał albo zabić pierworodne zwierzę, albo wykupić je za pieniądze, z tym wyjątkiem, że osła mógł wykupić barankiem. Nie dokonano żadnego innego rozróżnienia między zwierzętami czystymi a nieczystymi. Później, w Księdze Liczb 18:15-16, prawo zostało zawężone, aby zezwolić na wykup za pieniądze wyłącznie pierworodnych zwierząt nieczystych.

Niektórzy mogą mieć problem z tym, że którekolwiek z Bożych praw ulega zmianie, ponieważ nie rozróżniają trzech różnych aspektów: moralnego, cywilnego i ceremonialnego. Prawo ceremonialne zmieniało się również w innych aspektach, w miarę jak zmieniały się okoliczności. Na przykład ofiary nie były składane w świątyni, zanim została ona zbudowana.

Pytanie: Dlaczego w Księdze Wyjścia 34:23 wszyscy mężczyźni musieli się stawić, a kobiety i dzieci nie? (Zadał to pytanie muzułmanin.)

Odp.: Odpowiedź można znaleźć, uważnie czytając zarówno Księgę Wyjścia 34:23, jak i 24. Jest tam napisane: „Trzy razy w roku wszyscy wasi mężczyźni mają stawać przed Panem, Bogiem Izraela. Wypędzę przed wami narody i powiększę wasze terytorium, a nikt nie będzie pożądł waszej ziemi, gdy trzy razy w roku będziecie wstępować, aby stanąć przed Panem, waszym Bogiem”. Kobiety nie brały udziału w wojnach, tylko mężczyźni. Żaden mężczyzna nie miał prawa „ukrywać się”, nie stawiając się przed Panem.

Pytanie: Jaka była symbolika wyposażenia Przybytku opisana w Księdze Wyjścia, rozdziały 35–40?

Odp.: Niektórzy dostrzegają następujące znaczenia:

Miedziany ołtarz symbolizował, że nawet wejście wymagało ofiary

Miedziana umywalnia wskazywała, że przebywający w środku potrzebowali oczyszczenia

Chleb Przymierza wskazywał, że Chrystus jest naszym chlebem; On daje nam wszystko, czego potrzebujemy do życia

Złoty świecznik symbolizował uwielbienie i modlitwę

Arka symbolizowała obecność Boga

Zasłona wskazywała, że droga do obecności Boga nie była otwarta dla nikogo (z wyjątkiem kapłana raz w roku). Zmieniło się to, gdy zasłona została w nadnaturalny sposób rozdarta na dwie części w momencie, gdy Jezus umarł na krzyżu.

Informacje te zostały luźno zaczerpnięte z „The Teacher’s Commentary” autorstwa Lawrence’a O. Richardsa.

Pytanie: W Księdze Wyjścia 36:8-14 powiedziano mi, że wymiary, które Mojżesz otrzymał od Boga do budowy Przybytku, były niemal dokładnie takie same jak wymiary, których używali inni starożytni (nie Hebrajczycy) do budowy swoich własnych miejsc kultu. Czy ma to wpływ na wiarygodność wymiarów Przybytku podanych przez Boga?

Odp.: Po pierwsze, załóżmy, że to założenie jest słuszne. (Podważę je później). Gdyby były to te same wymiary, co te, których używali inni starożytni do budowy swoich świątyń, nie wpłynęłoby to na wiarygodność Biblii. Gdyby w tych wymiarach było coś wyjątkowego, szatan wykorzystałby tę informację do stworzenia podróbki.

Z drugiej strony poważnie wątpię w twierdzenie, że były to wymiary stosowane przez inne starożytne ludy w ich świątyniach, z kilku powodów.

a) Różne starożytne miejsca kultu miały między sobą różne wymiary. Jako uproszczony przykład załóżmy, że istniało 10 starożytnych świątyń o wymiarach 100, 105, 110, 120, 125, 130, 135, 140, 145 i 150, a wymiary Przybytku mieściły się gdzieś między 100 a 150. Niezależnie od wymiarów Przybytku można by twierdzić, że był on bardzo podobny do jednej z tych 10 świątyń, ale to niczego nie dowodzi.

b) Starożytne świątynie zazwyczaj nie posiadały Miejsca Najświętszego, a te, o których wiemy, były świątyniami stacjonarnymi, a nie namiotami.

c) Wreszcie należy pamiętać, że przybytek został zbudowany około 1400 r. p.n.e., czyli jest starszy od wszystkich świątyń rzymskich i greckich, z wyjątkiem świątyń mykeńskich. Jeśli więc wymiary były takie same jak w późniejszej świątyni, to albo nie doszło do kopiowania, albo to późniejsza świątynia została skopiowana z wcześniejszej, a nie na odwrót. Ogólnie rzecz biorąc, nie należy przywiązywać wagi do takich twierdzeń, chyba że można podać konkretne przykłady.

Pytanie: Czy w Księdze Wyjścia 37:17-24 siedmioramienny świecznik wskazuje na późniejsze pochodzenie tekstu, skoro siedmioramienne świeczniki [rzekomo] pojawiły się dopiero około 600 r. p.n.e.?

Odp.: Niektórzy tak kiedyś uważali, ale w książce „Czy archeologia może potwierdzić Stary Testament?” (str. 31–32) wskazano, że archeolodzy odkryli siedmioramienne świeczniki w Tell Beit Mirsim, a niektóre grobowce w Dothan z czasów Mojżesza zawierają siedmioramienne lampy. W „Wycliffe Bible Dictionary” (s. 1006) napisano, że lampy z siedmioma dziobami znaleziono w grobowcach oraz w ruinach świątyń kananejskich: „Zatem koncepcja siedmioramiennej lampy do użytku sakralnego w przybytku Mojżeszowym nie była anachroniczna, jak twierdzili krytycy Starego Testamentu”.

Pytanie: Czy Wj 38,8 stanowi dowód na późniejsze powstanie tekstu, skoro [rzekomo] nie mieli wówczas luster z brązu?

Odp.: Nie, ponieważ mieli oni lustrzane brązowe, jak podaje książka „Czy archeologia może potwierdzić Stary Testament?” na str. 31. Brąz to stop miedzi i 2–18 procent cyny. (W Biblii Króla Jakuba użyto terminu „mosiądz”, ponieważ 400 lat temu każdy stop miedzi nazywano mosiądzem.) Słownik biblijny Wycliffe’a na str. 1123–1124 podaje, że przedmioty z brązu znaleziono w Ur, datowane na ok. 2500 r. p.n.e.

Na str. 1139 napisano, że lustra z brązu były rzadkością, z wyjątkiem Egiptu. Były one jednak bardzo cenne, jak podaje „Słownik archeologii biblijnej Wycliffe’a” (str. 389), gdzie stwierdza się, że lustra z brązu nie stały się powszechne wśród zwykłych ludzi aż do okresu hellenistycznego. Podano tam również, że w czasach Jozuego w listach z Tell el-Amarna wspomniano o wasalu, który podarował faraonowi Echnatonowi 32 wypolerowane lustra z brązu. Król hetycki podarował mu jedno srebrne lustro.

Na marginesie warto dodać, że najstarszym znanym rękopisem Starego Testamentu, który zachował się do dziś, jest 4Q17 z Zwojów znad Morza Martwego. Datowany jest on na 250 r. p.n.e. i zawiera fragmenty od Księgi Wyjścia 38 do Księgi Kapłańskiej 2. W książce „The Dead Sea Scrolls Translated” (str. 474) podano, że jest on praktycznie identyczny z tekstem masoreckim.

Pytanie: Jak w Księdze Wyjścia 40 mogli zbudować namiot, skoro namiot ten już tam był, jak opisano w Księdze Wyjścia 33:7-8?

Odp.: Najpierw dwie uwagi, które prawdopodobnie nie mają większego znaczenia, a potem odpowiedź.

1. Nie jest konieczne, aby fragmenty z Księgi Wyjścia 33:7-8 i 40 zostały napisane w porządku chronologicznym, choć prawdopodobnie tak właśnie było.

2. Po długim użytkowaniu na słońcu namiot mógł się zużyć.

Odpowiedź: Księga Wyjścia 33:7-8 mówi, że Mojżesz wziął istniejący już namiot i nazwał go namiotem spotkania. Po tym, jak Bóg namaścił Bezalela i Aholiaba (Wj 31:2-7; 35:30; 36:1), wykonali oni święte przedmioty, w tym nowy namiot spotkania, zgodnie z Bożym projektem.

Pytanie: Jakie wnioski możemy wyciągnąć z całej Księgi Wyjścia?

Odp.: Są co najmniej trzy wnioski.

Tak jak Mojżesz i Izraelici opuścili Egipt, tak i my możemy mieć lęki, grzechy, inne rzeczy i sytuacje, z których musimy zostać wyzwoleni. A kiedy zostaniemy od nich wyzwoleni, musimy odejść. Czy są w twoim życiu pewne „stare, wygodne sposoby” postępowania, z których musisz zrezygnować i przestać je stosować?

Mojżesz opuścił niewolę egipską już 40 lat przed Wyjściem. Jednak Bóg kazał mu powrócić do Egiptu – nie po to, by ponownie popaść w niewolę, ale by wyzwolić innych. Być może sami jesteśmy już wolni od niektórych form niewoli, ale co z naszą rodziną, przyjaciółmi i innymi ludźmi? Być może Bóg chce nas wykorzystać, abyśmy pomogli wyzwolić również ich.

Mimo że wszyscy Izraelici zostali wybawieni, po drodze padły ofiary. Niektórzy Izraelici zginęli w wyniku zarazy i pożaru, gdy oddawali cześć złotemu cielcowi, podważali autorytet Mojżesza i dopuszczali się niemoralnych czynów z moabskimi kobietami. Miriam na pewien czas została dotknięta trądem z powodu swoich uprzedzeń. Nawet sam Mojżesz otrzymał zakaz wejścia do Ziemi Obiecanej z powodu utraty panowania nad sobą przed ludem nad wodami Meriba. Kiedy zostajesz wybawiony od czegoś, nie oznacza to końca twoich wyzwań. Nadal musisz wytrwać. Jeśli zrobisz coś, co sprawi, że staniesz się ofiarą, szybko okaż skruchę i nawet jeśli nadal mogą pojawić się konsekwencje, i tak bądź posłuszny Bogu przez resztę podróży.

P: Jakie są najwcześniejsze rękopisy Księgi Wyjścia, które zachowały się do dziś?

Odp.: Oto najwcześniejsze z nich.

Zwoje z Ketef Hinnom pochodzą z lat 650–587 p.n.e., są zapisane na srebrze (dzięki czemu przetrwały) i zawierają fragmenty Księgi Wyjścia 20:6; Księgi Liczb 6:24–26; Księgi Powtórzonego Prawa 5:10; 7:9; Księgi Nehemiasza 1:5 oraz Księgi Daniela 9:4.

Zwoje znad Morza Martwego: (od 250 r. p.n.e.) 17 odrębnych kopii (The Dead Sea Scrolls Today, str. 30 oraz The Dead Sea Scrolls Translated: The Qumran Texts in English, wyd. 2), pochodzących z co najmniej 23 oryginalnych kopii (The Dead Sea Scrolls in English, wyd. 4). W „Wycliffe Bible Dictionary”, str. 436–438, podano, że istnieje 15 kopii. Jeden rękopis z jaskini nr 4 należy do rodziny samarytańskiej. Zgodnie z publikacją „The Dead Sea Scrolls Translated: The Qumran Texts in English”, wyd. 2, s. 474, fragment 4Q17 znaleziony w jaskini nr 4 (zawierający Księgę Wyjścia 38–Księgę Kapłańską 2) jest jednym z najstarszych rękopisów, skopiowanym około 250 r. p.n.e. Jest on praktycznie identyczny z tekstem masoreckim. Rękopisy te noszą nazwy

1Q2 (=1QKsięga Wyjścia) Księga Wyjścia 16:12–16; 19:24–25; 20:1, 5–6, 25–26; 21:1, 4–5

2Q2 (=2QKsięga Wyjścia(a)) Księga Wyjścia 1:11-14; 7:1-4; 9:27-29; 11:3-7; 12:32-41; 21:18-20?; 26:11-13; 30:21?; 30:23-25; 32:32-34

2Q3 (=2QExodus(b)) paleohebrajski tekst z Księgi Wyjścia 4:31; 12:26-27?; 18:21-22; 19:9; 21:37; 22:1-2, 15-19; 27:17-19; 31:16-17; 34:10. Co ciekawe, w tekście tym po Księdze Wyjścia 19:9 następuje pusta linia, a zaraz po niej Księga Wyjścia 34:10

2Q4 (=2QKsięga Wyjścia(c)) Księga Wyjścia 5:3-5

4Q1 (=4QKsięga Rodzaju-Księga Wyjścia(a)) Księga Rodzaju i Księga Wyjścia. Księga Wyjścia 2:1-5; 3:8-16, 18-21; 4:4-9, 26-31; 5:1, 3-17; 6:4-21, 25; 7:5-13, 15-20; 8:20-22; 9:8?

4Q11 (=4QpaleoKsięga Rodzaju-Księga Wyjścia(l)) paleohebrajski tekst Księgi Rodzaju 50:26; Księga Wyjścia 1:1-5 (dwukrotnie?), 2:10,22-25; 3:1-4,17-21; 8:13-15,19-21; 9:25-29,33-35; 10:1-5; 11:4-10; 12:1-12, 42-46; 14:15-24; 16:2-7, 13-14, 18-20, 23-31, 33-36; 17:1-3, 5-11; 18:17-24; 19:24-25; 20:1-2; 22:23-24; 23:5-16; 25:7-20; 26:29-37; 27:1, 27:4?; 27:6-14; 28:33-35,40-42; 36:34-36; 40:15?

4Q13 (=4QExodus(b)) zawiera 6 fragmentów Księgi Wyjścia 1–5

4Q14 (=4QExodus(c)) zawiera 36 fragmentów Księgi Wyjścia 7–18

4Q15 (=4QExodus(d)) Księga Wyjścia 13:15-17, po której bezpośrednio następuje 15:1

4Q16 (=4QExodus(e)) Księga Wyjścia 13:3-5

4Q17 (=4QExod-Lev(f)) Księga Wyjścia 38–Księga Kapłańska 2. (250 r. p.n.e.)

4Q18 (=4QExodus(g)) Księga Wyjścia 14:21–27

4Q19 (=4QKsięga Wyjścia(h)) Księga Wyjścia 6:3-6

4Q20 (=4QExod(j)) Księga Wyjścia 7–8

4Q21 (=4QExodus(k)) Księga Wyjścia 36:9-10

4Q22 (=4QPaleoExodus(m)) Księga Wyjścia, wersja samarytańska, w paleohebrajskim. Paleograficznie datowana na 100–25 r. p.n.e. Datowanie metodą spektrometrii masowej z akceleratorem (AMS) w laboratorium w Tucson dało wynik 116 r. p.n.e. – 48 r. n.e.

4Q37 (=4QDeuteronomium(j)) (zawiera Księgę Powtórzonego Prawa 11:21, po której następuje Księga Wyjścia 12:43–13:5)

7Q1 (= 7QLXXExod) to kopia greckiej wersji Septuaginty z Księgi Wyjścia 28:4–6 (100 r. p.n.e.).

Zgodnie z publikacją „The Dead Sea Scrolls Today” (str. 33) wśród zwojów znad Morza Martwego znaleziono filakterie i mezuzot (noszone odpowiednio na czole i ramionach) zawierające fragmenty Księgi Wyjścia i Księgi Powtórzonego Prawa.

8Q3 to filakterium zawierające fragmenty Księgi Wyjścia 13:1-10; 13:11-16; 12:43-51; 20:11; Księgi Powtórzonego Prawa 6:5-9; 11:13; 6:1-3; 10:20-22; 10:12-19; 5:1-14; 10:13(?); 11:2; 10:21-22; 11:1,6-12.

8Q4 to mezuzah zawierająca fragment z Księgi Powtórzonego Prawa 10:12–11:21.

Wśród zwojów znad Morza Martwego znaleziono „Pentateuchę równoległą”. Podobnie jak niektórzy stworzyli jedną opowieść ewangeliczną, zestawiając obok siebie różne fragmenty Ewangelii, tak samo społeczność z Qumran postąpiła z Torą, co znalazło odzwierciedlenie w zwoju 4Q158.

Ogółem w Zwojach znad Morza Martwego zachowało się 767 z 1215 wersetów Księgi Wyjścia (63,1%).

Wj 1:1-22; 2:1-18, 22-25; 3:1-4, 8-21; 4:1-9, 26-31; 5:1, 3-17; 6:3-21, 30; 7:1-13, 26-29; 8:1, 5-22; 9:5b-35; 10:1-28; 11:3-10; 12:1-2,6-8,12-22,31-51; 13:1-7,12-13,15-16,18-22; 14:1-13,15-27; 15:1, 9-21, 23-27; 16:1-8, 13-14, 18-20, 23-36; 17:1-16; 18:1-27; 19:1, 7-17, 23-25; 20:1-2, 18-19a; 21:1,4-6,13-14,18-20?,22-32,37; 22:1-4,6-7,11-13,15-30; 23:5-16,29-31; 24:1-4,6-11; 25:7-29,31-34; 26:8-15,21-37; 27:1-3,4?,6-14,18-19; 28:3-12,22-24,26-28,30-43; 29:1-5,20,22-25,31-41; 30:10, 12–18, 21?, 23–25, 29–31, 34–38; 31:1–8, 13–17; 32:2–19, 25–30, 32–34; 33:12-23; 34:1-3, 10-13, 15-18, 20-24, 27-28; 35:1; 36:9-10, 21-24, 34-36; 37:9-16; 38:18-22; 39:3-24; 40:8-27; 40:15?. Wj 34:23-24,27-28 są bardzo fragmentaryczne.

Papirus z Nash, datowany na 150 r. p.n.e., zawiera Dziesięć Przykazań połączonych z Księgi Wyjścia 20:2-17 i Księgi Powtórzonego Prawa 5:6-6:4 i nast. Papirus z Nash był najstarszym znanym tekstem biblijnym aż do odkrycia zwojów znad Morza Martwego. Jego fotografia znajduje się w „New International Dictionary of the Bible” na str. 228.

Papirus z Oksyrhynchos nr 1074 zawierający Księgę Wyjścia pochodzi mniej więcej z II wieku.

Manuskript Watykański (325–350 r. n.e.) zachował całą Księgę Wyjścia, z wyjątkiem fragmentu z Księgi Wyjścia 28:23–28, który w nim brakuje.

Nie dysponujemy żadnymi kartami manuskryptu Sinaiticus (340–350 r. n.e.) zawierającymi Księgę Wyjścia.

Manuskrypt Aleksandryjski (ok. 450 r. n.e.) zawiera całą Księgę Wyjścia, z wyjątkiem fragmentu z Księgi Wyjścia 28:23-28, który jest nieobecny.

Septuaginta to greckie tłumaczenie Starego Testamentu i apokryfów. W książce „Greek Manuscripts of the Bible” (s. 60–61) zamieszczono zdjęcie fragmentu, zwanego Rahlfs 803 (= Zwoje znad Morza Martwego 7Q1), zawierającego Księgę Wyjścia 28:4–6, którego pochodzenie sięga 100 r. p.n.e.

Samarytanie sporządzili własną kopię Tory w II wieku p.n.e., choć najwcześniejsze zachowane kopie samarytańskie pochodzą ze średniowiecza. Książka „The Dead Sea Scrolls Today”, str. 125–126. Encyklopedia zwojów znad Morza Martwego, tom 1, str. 277, stwierdza: „Pięcioksiąg samarytański ma tendencję do rozszerzania tekstu poprzez częste wstawianie materiałów równoległych z innych miejsc Pięcioksięgu”.

Syryjskie tłumaczenie Septuaginty zostało sporządzone przez biskupa Pawła z Telli (616–617 r. n.e.) i zachowało się do dziś, jak podaje publikacja „Manuscripts of the Greek Bible”, str. 35 (przypis).

Pytanie: Skąd wiemy, opierając się na żydowskim pisarzu Filonie, że to, co mamy w Księdze Wyjścia, jest tym, co zostało pierwotnie napisane?

Odp.: Jako chrześcijanie wierzymy, że Stary Testament, który posiadamy, jest tym samym Starym Testamentem, który Chrystus potwierdził. Co więcej, dla muzułmanów Koran w surze 5:46 mówi, że Jezusowi została dana Tora. Posiadamy wczesne rękopisy z czasów Chrystusa, o których mowa w następnym pytaniu. Istnieje jednak dodatkowa linia dowodów. Filon z Aleksandrii był żydowskim uczonym, który żył w latach 15/20 p.n.e. – 50 n.e. Pisał po grecku, ale ciekawe jest to, że jego greckie cytaty ze Starego Testamentu są bardziej zgodne z hebrajskim tekstem masoreckim niż z grecką Septuagintą. Bardzo szczegółowo wyjaśniał znaczenie poszczególnych wersetów. Oto wersety z Księgi Wyjścia, do których odnosił się Filon.

1:8, 9, 11, 15, 18, 20, 21; 2:1, 3, 6, 12, 15–16, 18, 21, 23, 25; 3:1–2, 4–6, 9, 14–15, 17; 4:3, 10, 12, 14, 22; 5:2; 6:3, 12, 16, 23, 26, 29; 7:1, 12, 15, 17, 23; 8:1, 9, 19, 26, 29; 10:20–23; 11:7; 12:2–4, 8, 11–12, 16, 23, 34, 38; 13:2, 11–13, 15, 19; 14:4, 7, 13–14, 19, 27, 30; 15:1, 4, 9, 17, 20, 23, 25, 27; 16:4, 6, 13, 15, 18, 36; 17:6, 11–12; 18:4,7,11,14,16,25; 19:6,17-20; 20:2,5,9,12-13,16,18-22; 21:5-6,10,12-16,22,26,28,31,33; 22:1, 6-7, 26; 23:1-5, 8, 10, 13, 18-20, 28; 24:1, 6, 10-11, 18; 25:1, 22, 30, 31, 33, 40; 26:1; 27:9; 28:17, 30, 34, 36; 30:8, 13, 15, 34; 31:1–2, 39; 32:1, 7, 16–17, 20, 26, 27, 32; 33:5, 7, 12–13, 17–18, 23; 34:12, 28; 35:22, 30; 38:8; 39:3, 26

P: Którzy z wczesnych pisarzy odwoływali się do Księgi Wyjścia?

Odp.: Filon z Aleksandrii (15/20 p.n.e. – 50 n.e.) obszernie cytuje Księgę Wyjścia w dziełach „O pomieszaniu języków”, „Kto jest spadkobiercą rzeczy boskich”, „Studia wstępne” oraz w innych pracach.

Wcześni pisarze kościelni sprzed soboru nicejskiego obszernie odwoływali się do Księgi Wyjścia.

Klemens Rzymski (96–98 n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 2:14 w 1 Liście Klemensa, rozdz. 4, str. 6. Cytuje Księgę Wyjścia 3:11 w 1 Liście Klemensa, rozdz. 18, str. 10.

Didache (= Nauka Dwunastu Apostołów) (ok. 60–120 r. n.e.) omawia Księgę Wyjścia 20:13, 14, 15, 16, 17.

List Barnaby (ok. 70–130 r. n.e.), rozdział 12, str. 145, cytuje Księgę Wyjścia 17:14.

Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.) pisze: „gdyż Mojżesz gdzieś w Księdze Wyjścia mówi” i cytuje Księgę Wyjścia 6:2 i następne w „Dialogu z Tryfonem Żydem”, rozdz. 126, str. 263

Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.) nazywa Księgę Wyjścia 3:2–4 Pismem Świętym w „Dialogach z Tryfonem Żydem”, rozdz. 60, str. 227

Justyn Męczennik (ok. 138–165 r. n.e.): „Pismo Święte bowiem mówi tak:”, po czym Justyn cytuje Księgę Wyjścia 3:2–4. „Dialog z Tryfonem, Żydem”, rozdz. 49, s. 220

Meleto/Melito z Sardes (170–180 r. n.e.): „Palec Pański – Duch Święty, dzięki którego działaniu, jak się mówi, zostały spisane tablice Prawa w Księdze Wyjścia” – fragment 9, s. 761

Melito z Sardes (170–177/180 r. n.e.) „Po dokładnym zapoznaniu się z księgami Starego Testamentu spisałem je poniżej i niniejszym przesyłam wam ich wykaz. Oto ich nazwy: – Pięć ksiąg Mojżesza: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa; Jozue, Księga Sędziów, Księga Rut, cztery Księgi Królewskie, dwie Księgi Kronik, Księga Psalmów Dawida, Księga Przysłów Salomona, zwana również Księgą Mądrości, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Hioba, księgi proroków: Izajasza, Jeremiasza, dwunastu proroków zebranych w jednej księdze, Daniela, Ezechiela i Ezdrasza”. Z „Księgi wyciązków”, str. 759

Teofil z Antiochii (168–181/188 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 20:3; 23:6; 22:21 jako słowa Boga. Teofil do Autolika, księga 3, rozdz. 9, str. 114

Ireneusz z Lyonu (182–188 n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 3:7–8 jako słowa Boga. Ireneusz, „Przeciw herezjom”, księga 4, rozdz. 12.4, s. 476

Klemens Aleksandryjski (193–217/220 r. n.e.): „To On również uczy Mojżesza, jak ma pełnić rolę nauczyciela. Pan bowiem mówi: «Jeśli ktoś zgrzeszy przede Mną, wymażę go z Mojej księgi; ale teraz idź i zaprowadź ten lud do miejsca, o którym ci powiedziałem»”. (Księga Wyjścia 32:33,34) „Nauczyciel”, księga 1, rozdz. 7, str. 224. Zob. również „Nauczyciel”, księga 1, rozdz. 8, str. 218, gdzie nazywa Księgę Wyjścia 3:8 Pismem Świętym.

Tertulian (198–220 r. n.e.) najpierw cytuje Księgę Wyjścia 3:17, a następnie mówi: „Podobnie w tej samej Księdze Wyjścia:” i cytuje Księgę Wyjścia 20:2, 22, 23. „Scorpiace”, rozdz. 2, tom 3, str. 634

Tertulian (204/205 r. n.e.) cytuje połowę Księgi Wyjścia 20:16. „Pięć ksiąg przeciwko Marcionowi”, księga 4, rozdział 12, str. 363

Hipolit (222–235/6 r. n.e.) krytykuje nadmierną alegoryzację Księgi Rodzaju i Księgi Wyjścia przez Szymona w dziele „Obalenie wszystkich herezji”, księga 6, rozdz. 10, s. 78, a także alegoryzację Księgi Kapłańskiej, Księgi Liczb i Księgi Powtórzonego Prawa przez Szymona w rozdz. 11, s. 78

Orygenes (240 r. n.e.) odnosi się do Księgi Wyjścia, Księgi Kapłańskiej i Księgi Liczb. Komentarz do Pieśni nad Pieśniami, prolog, str. 47

Orygenes (225–254 r. n.e.) napisał komentarze do Listu do Rzymian, Księgi Rodzaju, Księgi Wyjścia, Księgi Kapłańskiej, Księgi Jozuego, 1 Księgi Królewskiej, Księgi Jeremiasza i Ewangelii Łukasza

Nowacjan (250/4–256/7 r. n.e.): „I choć Pismo Święte często przedstawia boską postać w ludzkiej postaci, jak na przykład, gdy mówi” – i cytuje Psalm 34:15 – „lub gdy mówi” – i cytuje Księgę Rodzaju 8:21 – „lub tam, gdzie Mojżeszowi zostały wręczone tablice” – i cytuje Księgę Wyjścia 31:18. „lub gdy lud synów Izraela zostaje wyzwolony z ziemi egipskiej” i cytuje Psalm 136:12, „lub gdy mówi” i cytuje Księgę Izajasza 1:20. Traktat o Trójcy Świętej, rozdz. 6, s. 615.

Nowacjan (250/4–256/7 n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 4:13 jako słowa Mojżesza. Traktat o Trójcy Świętej, rozdz. 9, s. 618

Traktat przeciwko Nowacjanowi (ok. 246–258 r. n.e.), rozdz. 12, s. 660, cytuje Księgę Wyjścia 9:28.

Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia, wskazując, że pochodzi ona z tej księgi, m.in. w Traktacie 12, księga trzecia, 11, 13, 113.

Cyprian z Kartaginy (ok. 246–258 r. n.e.) wspomina o Księdze Wyjścia w Traktacie Cypriana, traktat 12, druga księga, rozdz. 15, str. 521

Grzegorz Cudotwórca (240–265 r. n.e.): „A w Księdze Wyjścia jest powiedziane, nie tylko w odniesieniu do przypadku odnalezienia rzeczy należącej do przyjaciela, ale także do rzeczy należącej do wroga: «Z pewnością zwrócisz je z powrotem do domu ich pana»”. List kanoniczny, kanon 4, str. 19

Dionizy z Aleksandrii (ok. 246–256 r. n.e.) nawiązuje do Księgi Wyjścia 12:30 w Liście 12 do Aleksandryjczyków, str. 108.

Anatoliusz z Aleksandrii (270–280 r. n.e.) wspomina o „dwóch Agathobulach, zwanych Mistrzami, oraz o wybitnym Arystobulu, który był jednym z Siedemdziesięciu, którzy przetłumaczyli święte Pisma Hebrajczyków dla Ptolemeusza Filadelfosa i jego ojca, a swoje dzieła egzegetyczne dotyczące Prawa Mojżeszowego zadedykowali tym samym królom. Pisarze ci, rozwiązując niektóre pytania, które pojawiają się w odniesieniu do Księgi Wyjścia, mówią, że wszyscy powinni” Kanon paschalny Anatoliusza z Aleksandrii, rozdz. 3, tom 6, s. 147

Adamantiusz (ok. 300 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 20:13–15, 16. „Dialog o prawdziwej wierze”, część druga, 15 b, s. 94.

Wiktorin z Petau (męczennik, zm. 304 r. n.e.) cytuje połowę Księgi Wyjścia 24:8 jako słowa Mojżesza. Komentarz do Apokalipsy, rozdział piąty, werset 5, str. 350.

Metodiusz z Olimpu i Patary (270–311/312 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 30:1–9 jako słowa Boga: „On [Bóg] mówi”. „Uczta dziesięciu dziewic”, rozważanie 5, rozdz. 7, s. 328

Atanazy (318 r. n.e.) cytuje Księgę Rodzaju 1:6-11,29; Księgę Wyjścia 20:3; Księgę Powtórzonego Prawa 6:4,5,13; Psalm 119:90; 146:7-9; 33:6 w dziele „Przeciw poganom”, rozdz. 46, s. 28-29.

Laktancjusz (ok. 303–320/325 r. n.e.) nawiązuje do Księgi Wyjścia 23:20. „Instytucje Boże”, księga 4, rozdz. 10, s. 108

Pisarze po nicejscy, którzy odwoływali się do Księgi Wyjścia

Euzebiusz z Cezarei (318–339/340 r. n.e.)

Afrahata Syryjczyk (337–345 r. n.e.)

Hegemoniusz z Sirmium (IV w.), tłumacząc dzieło Archelausa (ok. 262–278 r. n.e.), nawiązuje do Księgi Wyjścia 12:35 jako do słów Mojżesza. Dysputa z Manesem, rozdz. 40, str. 214

Hilary z Poitiers (355–367/368 r. n.e.)

Atanazy (367 r. n.e.) wymienia księgi Starego Testamentu w Liście wielkanocnym 39, rozdz. 4, str. 552.

Efraim Syryjczyk (350–378 r. n.e.) napisał komentarze do Księgi Rodzaju i Księgi Wyjścia. (Nicene and Post-Nicene Fathers, seria druga, tom 13, str. 125 [Wprowadzenie])

Bazyli z Kapadocji (357–378/379 r. n.e.) odnosi się do Księgi Wyjścia jako do Pisma Świętego.

Cyryl z Jerozolimy (ok. 349–386 r. n.e.) stwierdza w wykładzie 13, rozdz. 3, s. 82, że Księga Wyjścia 7:23 została napisana przez Mojżesza

Ambroży z Mediolanu (370–390 r. n.e.)

Grzegorz z Nazjanzu (330–391 r. n.e.) nawiązuje do Księgi Wyjścia

Pacian z Barcelony (342–379/392 r. n.e.) stwierdza, że Bóg zwraca się do Mojżesza, i cytuje Księgę Wyjścia 32:33. W dziele „O pokutnikach”, rozdz. 5.1, str. 75

Grzegorz z Nyssy (ok. 356–397 r. n.e.)

Didymus Ślepy (398 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 7:13,22 jako Księgę Wyjścia. Komentarz do Księgi Zachariasza 7, str. 147

Rufinus (374–406 r. n.e.)

Epifaniusz z Salaminy (360–403 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 1:7 jako fragment Pisma Świętego. „Panarion”, sekcja 1, rozdz. 8, 4, 5, str. 25

Jan Chryzostom (-407 r. n.e.) odnosi się do Księgi Wyjścia 17:12 jako do tekstu Mojżesza, tom 14, Komentarz do Ewangelii św. Jana, Homilia 14, str. 50

Orosius/Hosius z Bragi (414–418 r. n.e.) nawiązuje do Księgi Wyjścia 6:23; 24:1; Księgi Kapłańskiej 10:1–2; Księgi Liczb 3:2, 4; 1 Kronik 6:3. Obrona przeciwko pelagianom, rozdz. 9, str. 125

Sobór Kartagiński (393–419 r. n.e.)

Sulpicius Severus (363–420 r. n.e.) odwołuje się do Księgi Wyjścia 20:14 w dziele „Wyjście w historii”, tom 1, rozdz. 13, str. 77

Hieronim (373–420 r. n.e.) omawia księgi Starego Testamentu. W szczególności omawia Księgę Rodzaju, Księgę Wyjścia, Księgę Kapłańską, Księgę Liczb, Księgę Powtórzonego Prawa, Torę, Księgę Hioba, Jezusa, syna Nave’a [Jozuego], Księgę Sędziów, Księgę Rut, Księgi Samuela, Księgi Królów (2 księgi), dwunastu proroków: Ozeasza, Joela, Amosa, Obadiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza, Zachariasza, Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Daniela, Estery, Ezdrasza, Nehemiasza, List 53, rozdz. 7–8, str. 99–101.

Augustyn z Hippony (338–430 r. n.e.) napisał obszerny komentarz do Księgi Rodzaju oraz komentarz do Księgi Wyjścia.

Jan Kasjan (półpelagianin) (319–430 r. n.e.)

Wśród heretyków

Ebionici cytują fragment Księgi Wyjścia 33:20 jako „prawo”. „Rozpoznania” Klemensa, rozdz. 29, s. 122

Pelagiański heretyk Teodor z Mopsuestii (392–423/429 r. n.e.) cytuje Księgę Wyjścia 32:4. Komentarz do Księgi Ozeasza, rozdz. 2, s. 45

Pytanie: Co mówi „równoległy Pięcioksiąg” (Zwoje znad Morza Martwego 4Q158) w Księdze Wyjścia?

Odp.: Oto jego niewielki fragment. Fragmenty Pisma Świętego, do których się odnosi, zaznaczono kursywą. Tłumaczenie pochodzi z wydania „The Dead Sea Scrolls Study Edition”, tom 2, str. 307.

„Wj 20:12-17: Czcij ojca swego i matkę swoją, [aby przedłużone były dni twoje na ziemi, którą YHWH, Bóg twój, ci daje. Nie zabijaj. Nie cudzołóż. Nie kradnij. Nie składaj] fałszywego świadectwa [przeciwko] bliźniemu swemu. Nie będziesz pożądał żony [swojego] bliźniego, ani jego domu, ani jego sługi, ani jego służebnicy, ani jego osła, ani niczego, co należy do twojego bliźniego.] I rzekł YHWH do Mojżesza: Pwt 5:30-31: Idź i powiedz im: Wróćcie do [swoje namioty! Wy jednak pozostańcie tutaj ze mną, bo zamierzam wyjaśnić wam wszystkie przykazania, prawa] i przepisy, których będziecie ich uczyć, aby je wypełniali w ziemi, którą [im daję, aby ją posiadali…] I lud powrócił, każdy do swojego namiotu. Mojżesz zaś pozostał w obecności [JHWH…]”.

Pytanie: Jakie są różnice w tłumaczeniu Księgi Wyjścia między tekstem hebrajskim a grecką Septuagintą?

Odp.: Oto kilka z nich spośród 1213 wersetów Księgi Wyjścia. Aby zaprezentować przykładowe różnice między tekstem masoreckim a Septuagintą, poniższe zestawienie skupia się na rozdziale 30. O ile nie zaznaczono inaczej, pierwsze zdanie pochodzi z tekstu masoreckiego (MT), a drugie z Septuaginty (LXX).

Wj 1:5 „A wszystkich dusz, które wyszły z lędźwi Jakuba, było siedemdziesiąt, a Józef był w Egipcie.” (MT) vs. „Ale Józef był w Egipcie. A wszystkich dusz zrodzonych z Jakuba było siedemdziesiąt pięć.” (Septuaginta) Również zwoje znad Morza Martwego podają liczbę 75 potomków. W Dz 7:14 Szczepan wspomniał o 75 potomkach.

Wj 1:22 „urodzonych” w porównaniu z „urodzonych wśród Hebrajczyków” (Pięcioksiąg Samarytański, Septuaginta i Targumy)

Wj 2:25 „[Bóg] znał ich/troszczył się o nich” w porównaniu z „[Bóg] objawił się im” (Komentarz biblijny „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, stwierdza, że Septuaginta popełnia tu błąd).

Wj 3:6 „Ja jestem Bogiem waszych ojców, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. A Mojżesz zakrył twarz, bo bał się spojrzeć na Boga” (MT) a „Ja jestem Bogiem twego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba; a Mojżesz odwrócił twarz, bo bał się patrzeć na Boga” (Septuaginta) a „Ja jestem Bogiem waszych ojców, Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba. Mojżesz drżał ze strachu i nie odważył się spojrzeć” (Pięcioksiąg Samarytański, Dz 7,32)

Wj 3:19 „idź, chyba że zmusi cię do tego potężna ręka” w porównaniu z „idź, nie, nie przez potężną rękę” (Septuaginta, Wulgata)

Wj 4:22 „mój pierworodny syn” vs. „mój własny lud” (Pięcioksiąg Samarytański)

Wj 8:22 „oddzielać/traktować inaczej” a „wspaniale wyróżniać” (w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 356, stwierdza się, że tłumacze Septuaginty błędnie zinterpretowali tutaj hebrajskie słowo)

Wj 8:32 „na twój lud” a „z twojego ludu” (Septuaginta)

Wj 8:23 „dokonać rozróżnienia” kontra „zapewnić wybawienie/odkupienie” w Septuagincie i Wulgacie.

Wj 9:32 Hebrajskie słowo określające drugie zboże, prawdopodobnie „emmer” w przeciwieństwie do „żyta” w Septuagincie oraz „ziół” w wersji koptyjskiej. (W „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, stwierdza się, że ziarno emmeru znaleziono w egipskich grobowcach, podczas gdy ziarna orkiszu nie.)

Wj 12:22 „misa” w przeciwieństwie do „progu”

Wj 12:40 „synowie Izraela mieszkali w Egipcie” (MT, Zwoje znad Morza Martwego 2Q2 (=2QExod(a)), Dz 7:6; Rdz 15:13) a „synowie Izraela mieszkali w Egipcie i Kanaanie” (Septuaginta) a „synowie Izraela i ich ojcowie mieszkali w Egipcie i Kanaanie” (Pięcioksiąg Samarytański). Józef Flawiusz, pisząc około 93–94 r. n.e. w dziele „Starożytności żydowskie” 2.15.2, również podaje, że przebywali w Egipcie 215 lat, co jest zgodne z Pięcioksięgiem Samarytańskim i Septuagintą. Józef Flawiusz podał, że minęło 430 lat od przybycia Abrahama do Kanaanu. Więcej informacji na temat 2Q2 można znaleźć na stronie http://dssenglishbible.com/scroll2Q2.htm.

Wj 14:25 „usunięty” a „zatkany/zablokowany” (Pięcioksiąg Samarytański, Septuaginta, syryjski)

Wj 15:8 „tchnienie z twoich nozdrzy” a „tchnienie od ciebie” (Pięcioksiąg Samarytański)

Wj 18:5 „jeść chleb” (MT, Septuaginta) a „ofiarować chleb” (syryjski, targumy, Wulgata)

Wj 18:12 „przynieśli” (MT, Septuaginta) a „złożyli” (syryjski, Targum i Wulgata). Komentarz biblijny „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 413–414, stwierdza, że „przynieśli” jest słowem poprawnym, a „złożyli” było jedynie interpretacją.

Wj 19:18 „cała góra” a „cały lud” w kilku rękopisach hebrajskich i Septuagincie.

Wj 20:12 „…matkę, abyś długo żył” (MT) a „…matkę, aby ci się dobrze wiodło i abyś długo żył na tej dobrej ziemi” (Septuaginta). W Księdze Powtórzonego Prawa 5:16 czytamy: „…matkę, abyś długo żył i aby ci się dobrze wiodło na tej ziemi”

Zaraz po Wj 20:17 w Pięcioksięgu Samarytańskim następują Wt 11:29-30 oraz 27:2b-3a,4-7, nakazujące Izraelitom zbudowanie świątyni na górze Gerizim.

W Księdze Wyjścia 20:18 w Papirusie z Nash szóste i siódme przykazanie są odwrócone.

Wj 20:24 „w miejscu, gdzie sprawiłem, by było moje imię” w porównaniu z „w każdym miejscu, gdzie sprawię, by było moje imię” (Pięcioksiąg Samarytański)

Wj 22:8 „Właściciel domu ma stanąć przed Elohimem” w porównaniu z „Właściciel domu ma stanąć przed El” (Pięcioksiąg Samarytański) (The Anchor Bible Dictionary, tom 5, str. 938). Stwierdza się tam, że Pięcioksiąg Samarytański „unika wszelkich sugestii politeizmu: np. orzeczenia w liczbie mnogiej z „elohim” w Tekście Masoreckim (Rdz 20:13; 31:53; 35:7; Wj 22:8) zostały zmienione na liczbę pojedynczą.” (W greckiej Septuagincie jest to „Theon”)

Wj 23:20 „Oto posyłam przed tobą anioła, aby cię strzegł w drodze i doprowadził cię do miejsca, które przygotowałem.” w porównaniu z: „A oto posyłam mojego anioła przed twoim obliczem, aby cię wprowadził do ziemi, którą dla ciebie przygotowałem.”

Wj 23:21 „Bądź przed Nim czujny i słuchaj Jego głosu. Nie buntuj się przeciwko Niemu, bo On nie przebaczy twoich wykroczeń; albowiem Moje imię jest w Nim.” w porównaniu z: „Uważaj na siebie i słuchaj go, i nie bądź mu nieposłuszny; bo on nie ustąpi przed tobą, gdyż moje imię jest na nim.”

Wj 23:25 „On [Bóg] będzie błogosławił” w porównaniu z „Ja będę błogosławił” (Septuaginta, Wulgata)

Wj 24:10 „I ujrzeli Boga Izraela… jasność” vs. „I ujrzeli miejsce, gdzie stał Bóg Izraela… czystość”

Wj 24:11 „Nie wyciągnął On swojej ręki na dostojników spośród synów Izraela. I ujrzeli Boga” w porównaniu z „nie brakowało nawet jednego, i pojawili się w miejscu Boga”

Wj 28:23-28 występuje w hebrajskim tekście masoreckim oraz w Septuagincie Complutenskiej. Zwoje znad Morza Martwego 4Q22 (=4QPaleoExodus(m)) zawierają fragmenty wersetów 28:22-24, 26-28, 30-43. Brakuje ich w wersjach Septuaginty: Watykańskiej i Aleksandryjskiej.

Wj 29:9 „na Aarona i jego synów” w porównaniu z „na nich” w Septuagincie.

Wj 30:1 „Ołtarz, miejsce palenia kadzidła” w porównaniu z „ołtarzem kadzidła” w Septuagincie.

Wj 30:1 „drewno akacjowe” w porównaniu z „drewnem niezniszczalnym” w Septuagincie.

Wj 30:6 „[ołtarz] przed zasłoną” (MT, Septuaginta) w porównaniu z „[ołtarz] za zasłoną” (Pentateuch Samarytański)

Wj 30:12 „zagłada” w porównaniu z „plagą” w Septuagincie

Wj 30:21 „stopy, aby nie umarli” a „stopy wodą, ilekroć wejdą do Przybytku Świadectwa; niech się obmyją wodą, aby nie umarli”. (Być może tłumacz Septuaginty przypadkowo powtórzył część wersetu.)

Wj 30:27,28 W Septuagincie czterokrotnie dodano „i wszystkie jego wyposażenie”

Wj 30:35 „posolone, czyste i święte” a „dzieło czyste i święte” w Septuagincie

Wj 31:4-5 „brąz i obróbka kamieni do opraw” w porównaniu z „mosiądzem, błękitem, purpurą, przędzoną szkarłatną tkaniną i obróbką kamieni”

Wj 32:29 „Dzisiaj wyświęćcie się” w porównaniu z „Dzisiaj wy się wyświęciliście” (grecki, Wulgata)

Wj 33:16 „są wyróżnieni” a „będą uwielbieni” (w „The Expositor’s Bible Commentary”, tom 2, str. 356, stwierdza się, że tłumacze Septuaginty błędnie zinterpretowali tutaj hebrajskie słowo)

Bibliografia do tego pytania: tłumaczenie hebrajskie pochodzi z „Literal Translation” Jaya P. Greena, a tłumaczenie Septuaginty – z przekładu Sir Lancelota C.L. Brentona „The Septuagint: Greek and English”. Wykorzystano również „The Expositor’s Bible Commentary”, „The Anchor Bible Dictionary”, tom 5, oraz przypisy w Bibliach NASB, NIV, NKJV i NRSV.