S: Katika Yoeli, tunaweza kujifunza nini kutoka katika kitabu hiki?
J: Yoeli anafundisha mada mbili ambazo hazitufurahishi lakini tunahitaji kuzistudia zaidi: jinsi Mungu anavyoadhibu, na jinsi tunapaswa kujibu 'wakati nzige wanakuja.' Yoeli anatabiri kwamba jeshi la nzige lililovamia nchi ni tu utangulizi wa uvamizi wa jeshi la kigeni kwa sababu ya dhambi za Israeli. Hii kwa upande wake ni utangulizi wa Siku ya Bwana katika siku za mwisho. Vivyo hivyo, Mungu wakati mwingine hutuma adhabu ndogo kwa watu kama 'msukumo wa kutubu' kabla ya kutuma adhabu kali zaidi, au hata maangamizi.
S: Tunajua nini kuhusu nabii Yoeli?
J: Hatuwezi kupata habari nyingi kutoka katika kitabu. Jina 'Yoeli' linamaanisha 'Yahweh ni Mungu.' Haikuwa jina la ajabu, kwani wanaume wengine kama kumi na wawili katika Agano la Kale pia waliitwa Yoeli. Hata hivyo, hakuna kinachopendekeza kwamba nabii huyu alikuwa mmoja wao. Hatujui chochote kuhusu Yoeli kibinafsi, isipokuwa kwamba baba yake alikuwa Pethueli.
S: Katika Yoeli, muhtasari wa kitabu ni upi?
J: Inaonekana kwamba kitabu cha Yoeli kinakataa muundo wa Magharibi wa muhtasari. Maoni manane ya Biblia na Biblia za utafiti zinatoa muhtasari tofauti sana. Lakini ingawa hawakubaliani kuhusu muhtasari wa ngazi ya juu, wanakubaliana kuhusu sehemu ndogo ndogo. Labda ndivyo Yoeli anavyopaswa kueleweka: kama maonyo mengi mafupi lakini makali kutoka moyoni, badala ya risala ndefu, iliyopangwa sana kama Maombolezo, kwa mfano. Hapa kuna muhtasari wangu:
1 Kumfuata Mungu Wakati Nzige Wanakuja
-- 1:2-4 Sikizeni enyi wazee
-- 1:5-7 Amkeni enyi waliolewi
-- 1:8-10 Makuhani waomboleze kama mke anayemlilia mume wake
-- 1:11-12 Kukata tamaa enyi wakulima
-- 1:13-14 Vaa magunia Ee makuhani na uomboleze
-- 1:16-18 Kwa nini wote wanapaswa kuomboleza
-- 1:19-20 Jibu letu la kweli: kumwomba Bwana katikati ya msiba
2 Piga Tarumbeta Sioni kwa Siku ya Bwana Inayokuja
-- 2:1-11 Piga tarumbeta kwa ajili ya uvamizi wa siku zijazo
-- 2:12-17 Papasa moyo wako na piga tarumbeta kurudi kwa Bwana
-- 2:18-27 Kurejesha miaka ambayo nzige wamekula
-- 2:28-32 Kumwagika kwa Roho wa Mungu
3 Hukumu ya Mwisho na Urejesho
-- 3:1-16 Hukumu katika Bonde la Yehoshafati dhidi ya maadui wa Israeli
-- 3:17-21 Baraka na msamaha baada ya hukumu
S: Katika Yoeli, kuna jumla ya sura ngapi katika kitabu?
J: Katika Biblia nyingi za Kiingereza kuna sura tatu, zenye mistari 20, 32, na 21 mtawaliwa. Hata hivyo, nakala zingine za Biblia zimegawanya mistari ya 2:28-32 kuwa sura tofauti. Biblia zinazofanya hivyo ni pamoja na Tanakh ya Kiyahudi, maandiko ya Kiebrania ya Biblia ya Interlinear na Jay P. Green, Sr., na Biblia ya Kikatoliki ya Jerusalem. Kwa hivyo, Yoeli 3 katika Biblia zingine inaitwa Yoeli 4 katika zingine. Mistari na mpangilio wake ni sawa katika hali zote.
S: Yoeli alipangwa wapi katika Biblia?
J: Iko baada ya Hosea na kabla ya Amosi katika Biblia ya Kiebrania na Biblia za Kikristo leo. Hata hivyo, mpangilio ulikuwa Hosea, Amosi, Mika, na Yoeli katika Septuagint. Inaonekana walijaribu kupanga mambo kwa mpangilio wa wakati. Hata hivyo, hatuna wazo zuri la wakati kitabu cha Yoeli kilipoandikwa.
S: Katika Yoeli 1, kwa nini eneo hilo linapata magonjwa ya nzige, na mapigo ya nzige yanaweza kuwa mabaya kiasi gani?
J: Nzige walitoka jangwani nchini Sudan. Wakiwa na upepo nyuma yao, waliweza kuhama maili 1,200 kwa siku tatu. Maili 400 kwa siku, kwa masaa 14 kwa siku ingelikuwa takriban maili 28 kwa saa. Kwa kawaida walihamia kwa mstari wa moja kwa moja. Mwanahistoria wa kale Pliny anadai katika Historia ya Asili 1.2.12 kwamba mapigo ya nzige yangeweza hata kutafuna milango. Ingawa hii inaweza kuwa si kweli, hii inaonyesha hofu ambayo mapigo ya nzige yangeleta. Nzige walipoishambulia Somalia mwaka 1957, kulikuwa na wadudu takriban 16,000,000,000, wenye uzito wa tani 50. Sasa kuna Kituo cha Dharura cha Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa cha Operesheni za Nzige. Magonjwa ya nzige yanazuiwa kwa kunyunyizia dawa za kuua wadudu kutoka angani katika maeneo ya kuzaliana.
S: Yoeli 1 anashughulikia makundi mbalimbali: wazee, waliolewi, makuhani, wakulima, makuhani tena, na wote. Dhambi pekee iliyotajwa katika kitabu cha Yoeli ni ulevi. Kwa nini unafikiria Mungu angewashughulikia makundi haya maalum? Ni makundi gani yanayofanana nao leo?
J: Tofauti na manabii wengi wengine, Yoeli hatumii muda mrefu kusema 'acheni kutenda dhambi' kabla ya msiba kuja. Badala yake, anasisitiza jinsi ya kujibu kwa toba baada ya msiba wa karibu kugonga. Wazee walilala (au kuwa wamelewa) katika kazi yao ya kufundisha taifa na vijana kumfuata Mungu. Makuhani labda hawakufanya kazi yao ya kuwafundisha watu kumfuata Mungu, au vibaya zaidi, kuwafundisha watu kufuata sanamu. Wakulima, waliozama katika utajiri, hawakutoa msaada wa kifedha waliopaswa kutoa kwa makuhani na Walawi wa Mungu. Wakati jamii nzima inageuka mbali na Mungu, nyuzi za kisiasa, za kidini, na za kimali zinafunguka pamoja.
S: Katika Yoeli 1 kuna neno moja kuu katika karibu kila sehemu ya Yoeli; neno la Kiebrania ki, ambalo linaweza kutafsiriwa kama 'kwa sababu', 'kwa maana' au 'hakika'. Kwa nini Yoeli anasisitiza neno hili?
J: Inaonekana Mungu anajali sana kuwafundisha watu masomo kuhusu sababu za kuomboleza. Watu wanahitaji kujifunza uhusiano wa sababu na matokeo wa kutomtii Mungu na matokeo yake. Leo tunahitaji kuwa na ufanisi katika kuwaonya watu kuhusu sababu na matokeo ya kumwacha Mungu.
S: Katika Yoeli 1:1, kitabu cha Yoeli kiliandikwa lini?
J: Hakuna kitu chochote cha ndani au cha nje ambacho kinaweza kubainisha wakati. Ni ujumbe usio na wakati, kwani hakuna kitu katika kitabu kinachotegemea wakati. Hapa kuna uwezekano tatu.
1. Karne ya tisa K.K.
Tiro na Sidoni, zilizotajwa pamoja katika Yoeli 3:4, zilikuwa zimeungana tu mwanzoni mwa karne ya nane. Wayunani katika Yoeli 3:6 hawakuwa Wayunani wa baadaye wa Athena na Sparta, bali Wayunani wa mapema wa Ionia, waliodhibiti njia za biashara katika Uturuki wa kisasa mwanzoni mwa karne ya nane. Hakuna kumbukumbu ya Waashuru wala Wababeli. Kipindi cha historia ambapo wote wawili walikuwa dhaifu kilikuwa kuanzia kifo cha Adad-Nirari II mwaka 782 K.K. hadi mwaka 745 K.K. Tiglath-Pileser alipoanza utawala wake. Yuda ilikuwa na nguvu wakati huu, na Mfalme Uzia alikuwa mkuu wa muungano dhidi ya Ashuru. Wafilisti waliisumbua Israeli wakati huu. NIV Study Bible uk.1339 inasema kesi nzuri inaweza kufanywa kwa wakati huu.
2. Kabla ya Uhamisho wa Marehemu (597-587 K.K.)
2a. Wanaume 10,000 wa Yuda walihamishwa mwaka 597 K.K. (2 Wafalme 24:10-16). Pia, Wayahudi walikuwa wametumikishwa kwa miaka mingi (Ona mjadala wa Yoeli 3:6).
2b. Rehema ya baadaye kwa Yuda katika Yoeli 2:12-20.
2c. Hekalu bado lilisimama (Yoeli 1:13)
2d. Maangamizi ya ghafla ya siku zijazo ya Yerusalemu.
3. Baada ya Uhamisho (baada ya 587 K.K.)
3a. Yoeli anauita ufalme wa Yuda Israeli katika Yoeli 2:27 na 3:16, kwa hivyo hii inaweza kuwa baada ya uhamisho wa ufalme wa kaskazini mwaka 722 B.K.
3b. Watu wengi zaidi walitumikishwa mwaka 587 K.K.
3c. Wengine wanaona katika Yoeli 2:12-20 Mungu anaahidi rehema kwa watu hao binafsi, si vizazi vyao.
S: Katika Yoeli 1:2, kwa nini unafikiria Yoeli alianza kwa kushughulikia wazee? Je, wao tu ndio waliokuwa wameathiriwa na tauni ya nzige?
J: Mara nyingi ni serikali na viongozi wa kidini wanaowapeleka watu katika uasi. Viongozi wanapoasi, si wafuasi wao tu wanaoteseka, bali wengine pia wanateseka matokeo yake. Hata hivyo, viongozi rasmi si aina pekee ya viongozi. Muhimu sawa ni wazazi wanaowasukuma (au kuwapotosha) watoto wao kibinafsi, na kizazi kizee kinachongoza kizazi kipya kwa pamoja. Kizazi kizima cha wazee kinaposhindwa kuongoza kwa maneno na kwa mfano, kizazi kipya kinateseka.
S: Katika Yoeli 1, watu wanaweza kusumbuka na ukweli kwamba ingawa wengine walitenda dhambi na kumwacha Mungu, wote walionekana kupata matokeo. Unafikiria nini kuhusu 'udhalimu' huu unaoonekana — kutoka kwa mtazamo wa milele?
J: Ukiangalia ulimwengu huu tu, si tu ulianguka kwa uovu, bali pia una udhalimu. Hata hivyo, Mungu ameweka siku ya hukumu ili kufanya kila kitu kuwa sawa. Lolote linalotupata katika miongo michache tunayoishi duniani ni ndogo sana ikilinganishwa na maisha ya milele baada ya kufa kwetu.
S: Katika Yoeli 1:5, tunawezaje kumshukuru Mungu kwa sababu ya nzige wakati 1 The 5:18 inasema kushukuru katika mambo yote?
J: Warumi 8:28 inasema kwamba mambo yote (si mambo mazuri tu) yanaweza kufanya kazi pamoja kwa wema kwa wale wanaompenda Mungu. Waebrania 12:5-8 inasema kwamba Mungu anawaadhiibu waamini kwa faida yao, ingawa ni jambo lisilofurahisha wakati huo.
S: Katika Yoeli 1:1-20, kama kitabu chote cha Yoeli kilifundisha tu jinsi Mungu anavyoadhibu na jinsi tunavyopaswa kujibu katika nyakati ngumu, ingekuwa kitabu cha thamani cha kusoma leo. Hata hivyo, Yoeli pia ni kitabu chenye unabii mwingi sana kuhusu nyakati za mwisho. Ni mistari gani katika sura 1 inayotoa vidokezo vidogo vya hilo?
J: Yoeli 1:12 inapendekeza kwamba hii inarejelea zaidi ya jambo la ndani tu pale inaposema, 'Hakika furaha ya wanadamu imekauka.' Yoeli 1:15 inataja siku ya BWANA.
S: Katika Yoeli 1:2b-3, Wakristo hawakubaliani juu ya kama wazee hapa wanaweza kumaanisha viongozi, au watu wazee, au wote wawili. Je, jinsi gani viongozi na watu wazee wanaweza kukosea? Je, Yoeli 1:2b-3 inajibu hili?
J: Hakika lawama inaweza kurejelea wote wawili. Hata hivyo, Yoeli 1:26-3 inasema kutosikia hili kutoka kwa mababu zao, na wana amri na jukumu la kuwaeleza watoto wao. Hii inaonyesha kwamba bila kujali kama inarejelea viongozi wa kisiasa au wa kidini, pia bila shaka inarejelea watu wazee, ambao walipaswa kufundisha kizazi kipya.
S: Katika Yoeli 1:4, inataja aina nne za nzige. Ingawa hatujui tofauti kati ya maneno haya tofauti ya Kiebrania, jambo muhimu ni kwamba adhabu hii iko katika mawimbi manne. Tunaweza kujifunza nini vitu viwili kuhusu adhabu ya Mungu kutoka katika hili?
J: Hukumu ya Mungu inaweza kuwa sahihi na kali. Watu wasipotu, hukumu ya Mungu inaweza kuja katika mawimbi mengi. Mtu anaweza kutubu baada ya wimbi lolote, lakini inaweza kuwa vigumu zaidi kwa mtu kurudi mahali alipokuwa kabla ya mawimbi ya mfululizo.
S: Katika Yoeli 1:4, kwa nini Mungu angetuma mapigo haya mabaya ya nzige, kama Mungu aliwapenda Waisraeli?
J: Mtu anaweza kuanza kushuku kwamba ustawi wa watu wa Mungu haukuwa kipaumbele cha juu cha Mungu! Mungu angeweza kutaka watu wake waliochaguliwa wawe na utajiri wa kimwili, lakini Mungu alithamini utii wao na ustawi wa kiroho zaidi sana. Kwetu sisi, mzazi mzuri anaweza kuwapenda watoto wao mno hadi kushindwa kukaa kimya wanapoelekea kwenye njia ya maangamizi.
S: Katika Yoeli 1:5, waliolewi wanaamriwa kuamka na kulia kwa sababu (ki) divai mpya yao imenyakuliwa kutoka midomoni mwao. Kwa nini Mungu angeanza na ujumbe kama huo wa msingi, unaozingatia mambo ya dunia? Yoeli 1:6-7 inahusiana vipi na hili?
J: Mungu anashughulikia watu pale walipo. Waliolewi si lazima wajali mengi isipokuwa watakapopata kinywaji zaidi. Badala ya kuongea nao mara moja kuhusu masuala ya muda mrefu, ya kiroho, Mungu anaonyesha matokeo ya haraka, ya muda mfupi, kwamba hawatakuwa na kinywaji wanachokitamani. Kwa kweli, yeyote yule aliyeweka matumaini yake ya raha na utimilifu kwenye pombe yuko katika hali mbaya.
S: Katika Yoeli 1:11 ni sababu gani mbili tofauti ambazo wakulima wanapaswa kuomboleza?
J: Kwa muda mfupi, itakuwa mwaka mbaya. Yoeli 1:11 inasema 'kwa sababu' (ki) zabibu, ngano, na mavuno ya shayiri yataangamia. Kwa muda mrefu, hata kama nzige wangeondoka na kutowahi kurudi, miti na mizabibu yao ingeangamizwa. Miti ya mizeituni inaweza kuishi miaka 1,000. Uharibifu wa mti wa zeituni wa zamani, na unahitaji kusubiri karne nyingi kwa mti mpya kuuchukua mahali pake. Haikuwa tu kwamba uzalishaji wao wa papo hapo uliangamizwa, bali njia zao za uzalishaji ziliangamizwa, kuwaathiri kwa miaka mingi ijayo. Hata Yoeli 1:12 inasema, 'Hakika (ki) furaha ya wanadamu imekauka.'
S: Katika Yoeli 1:13, kwa nini kushindwa kwa mazao ya wakulima kuliathiri sadaka?
J: Kama hakuna mazao, hakuna chanzo cha sadaka za nafaka. Kama hakuna kondoo na ng'ombe kwa sababu ya kukosa chakula cha kuwaendesha, hakutakuwa na sadaka za aina hizo pia. Makuhani na Walawi walitegemewa kwa kuwa na ruhusa ya kula sehemu ya sadaka, na msaada mwingine wa kifedha wa watu. Kama vyote viwili vimekwisha, makuhani wafanye nini?
S: Katika Yoeli 1:13, ni njia gani mbili ambazo 'hazina za nyumba ya Mungu' zinaweza kupotezwa?
J: Watu wanaweza kushindwa kuzitumia kwa kile wanachopaswa. Watu wanapofa njaa, ama kimwili au kwa injili, na kuna majengo mazuri sana, inahifadhiwa badala ya kutumika. Kwa mfano, uvamizi wa Waviking ulikuwa ukilenga hasa monasteri, kwa sababu walipata dhahabu nyingi huko. Kama dhahabu zaidi ingetumiwa kwa uhuru kwa maskini na kufundisha injili, monasteri zingeweza kuwa na shabaha ndogo zaidi. Watawa wengi waliishi visiwa vya magharibi mwa Ireland wakijificha kutoka kwa Waviking. Lakini ingawa Dublin nchini Ireland ilikuwa kituo kikuu cha shughuli za Waviking, hasa waliwacha watawa hawa wa Kiirish peke yao, kwa sababu hapakuwa na dhahabu ya kupata kwa kuwavalisha. Pili, pesa za Mungu zinaweza kuonekana kutosheleza kwa sababu zinatumika vibaya au nyingi sana zinatumika kwa mambo ya umuhimu wa pili. Kwa mfano, kama mkakati ni kuvutia watu kanisani kwa sababu ya jengo lake la kifahari, zaidi ya kuhubiri injili, je, hivyo ndivyo watu wanavyoguswa na Roho na kumjia Mungu? – hapana! Bila kufikiri kuhusu hilo, ni rahisi kutumia pesa kwa mambo ya ndani ambayo yana mwonekano mkubwa na yanatufanya tujisikie vizuri, badala ya kutuma pesa mahali mbali zaidi ambapo kuna uhitaji mkubwa zaidi.
S: Katika Yoeli 1:8, kwa nini bikira angeomboleza kwa ajili ya mume wake?
J: Sayuni angeomboleza kama bibi arusi mchanga au bibi arusi aliyeposwa angeomboleza kifo cha mume wake mpya au mchumba wake.
S: Katika Yoeli 1:14, huku Mungu akileta adhabu na nidhamu, je, sisi kama Wakristo tuna jukumu gani la kuwafundisha watu kwa nini mambo haya yalikuja, na jinsi wanapaswa kumjibu Mungu? Tunaweza kuifanya hivi vipi, bila kuonekana kujifakharisha?
J: Ezekieli 33:1-20 na Yeremia 6:17 zinatoa mfano wa mlinzi. Kama msiba ukija na mlinzi akashindwa kuionya mji, mlinzi ana hatia. Lakini kama mlinzi akaonya lakini hakuna aliyemsikiliza, basi watu wana hatia kwa kupuuza mlinzi, ambaye alikuwa akifanya kazi yake. Tunapaswa kutowafananisha wengine na sisi wenyewe, bali kuonyesha kwamba hawakifikia kiwango cha Mungu. Tunapaswa kutojaribu kudai kwamba wale waliokuwa wanaoteseka walikuwa na hatia zaidi kuliko wale waliopona, bali kwamba wote watapatwa na hali mbaya zaidi, kama hawatatubu na kumjia Mungu. Kwa mfano, tunaweza kuonyesha kwamba kimbunga Katrina, kilichofurika New Orleans, kilikuja siku ambayo sherehe ya kila mwaka ya mashoga, inayoitwa Southern Decadence ilipangwa. Hii haimaanishi kwamba mashoga waliokuja New Orleans walikuwa na dhambi zaidi kuliko wenye dhambi wengine ambao hawakwenda. Lakini wenye dhambi wote, mashoga na wasio mashoga, hatimaye watapata hukumu mbaya zaidi, isipokuwa watatubu na kumjia Mungu.
S: Katika Yoeli 1:15, Siku ya Bwana itakuwa kama nini?
J: 'Siku ya Bwana' ni kipindi kifupi cha muda, lakini ni kirefu kuliko siku moja ya masaa 24. Kulikuwa na Siku ya Bwana wakati wa kuja kwa kwanza kwa Kristo (Matendo 2:20), na kutakuwa na Siku nyingine ya Bwana wakati wa Kuja kwa Pili kwa Kristo. Watafsiri hawakubaliani juu ya mwanzo na mwisho halisi wa Siku ya Bwana katika Kitabu cha Ufunuo, lakini Ufunuo unazungumzia wakati huu.
S: Katika Yoeli 1:19, kwa nini Yoeli anamwomba Mungu?
J: Mtu anaweza kukosea kudhani kwamba Yoeli anaomba Mungu asaidie, atulie, au asitume adhabu, lakini Yoeli hafanyi hivyo. Yoeli hakusali dhidi ya adhabu ya Mungu hapa; anaomba tu kwa Mungu katikati ya msiba huu mkubwa.
S: Katika Yoeli 2:1,15, watu waliamriwa kufanya nini ambacho kilikuwa tofauti na kuamka, kulia, kuomboleza, kukata tamaa, kuvaa magunia na kulia kwa sauti kuu katika sura 1? Je, mpangilio wa Yoeli 2:1,15 baada ya amri katika Yoeli 1 una umuhimu?
J: Watu waliamriwa kupiga tarumbeta Sioni, kwa maneno mengine, kutoa onyo. Katika Yoeli 2:1-10 walipaswa kufanya hivyo ili kutangaza msiba unaokuja. Katika Yoeli 2:15-17 walipaswa kufanya hivyo kwa sababu tofauti: kukusanyika kwa mkutano mtakatifu ili kutubu na kumwomba Mungu awaepushe. Tunapaswa kupiga tarumbeta leo kwa sababu zile zile walizopiga tarumbeta nyuma basi. Tunapaswa kutangaza hukumu ya Mungu, kwa waamini na wasio waamini. Tunapaswa pia kuwaita watu pamoja kutubu, kwa njia ya mtu binafsi na kwa pamoja, ili Mungu aturehemu.
S: Katika kutumia Yoeli 2:1,15 leo, Sayuni / mlima mtakatifu ungekuwakilisha nini?
J: Sayuni inawakilisha makao ya watu wa Mungu, ambayo yako makanisani leo. Hairejelei tu kuiambia popote unapoishi, au ingesema katika nchi au kitu kinachofanana na hicho. Msisitizo ni kuiambia watu wa Mungu kanisani. Hairejelei tu mlima wowote wa juu ambapo wote wangeweza kusikia, kwa sababu inasisitiza kupiga tarumbeta katika mlima mtakatifu wa Mungu. Pia, huko Palestina, Mlima Karmeli ulikuwa juu kuliko Mlima Sayuni, lakini ulikuwa mlima mtakatifu ambapo onyo lilipaswa kupigwa. Leo kunaweza kuwa na njia za kupitisha ujumbe ambazo zinaweza kuwa na athari kubwa zaidi, lakini kwa gharama ya maelewano ya uadilifu wa ujumbe (au wetu). Hiyo si sababu ya kukata tamaa kupeleka ujumbe, au kutumia njia za maelewano, bali tunapaswa kupeleka ujumbe kwa njia zote takatifu au za haki.
S: Yoeli 2:1b-2 inasema kwamba wote wanaoishi katika nchi watatetemeka kwa sababu/maana (ki) siku ya Bwana inakuja. Kwa nini waamini watiifu wanapaswa kutetemeka?
J: Waamini watiifu hawahitaji kutetemeka kwa ajili yao wenyewe, kwa sababu Mungu atawalinda. Hii haimaanishi hawatapatwa na msiba au kufa, bali kwamba watakufa tu Mungu, anayejua ni nini bora, ataruhusu wafariki. Hata hivyo, waamini wanaweza kutetemeka kwa sababu nyingine kadhaa. Kwa marafiki wasio Wakristo: Ingawa waamini hawapaswi kuiogopa Jehanamu kwa wao wenyewe, wanaweza kuiogopa Jehanamu kwa marafiki wasio waamini. Mahali pa uasi: Ufunuo 18:4 unawaamrisha waamini kutoka Babeli, mfumo mbaya wenye jiji la milima saba kwa sababu mbili: a) ili wasishiriki katika dhambi za Babeli, na b) vinginevyo waamini, mahali pabaya, watapata mabalaaa yaliyokusudiwa kwa wasio waamini. Ingawa wasomi wa leo hawakubaliani kuhusu mahali au ni nini Babeli ya siku zijazo (Babeli yenyewe, Roma, au kitu kingine), tunaweza kukubaliana kwamba chochote kinachoonekana kibaya kama Babeli hii si mahali ambapo waamini wanapaswa kuwepo.
S: Katika Yoeli 2:1,15, kwa nini hasa waliamriwa 'kupiga tarumbeta' nyuma basi? Kwa nini tunapaswa 'kupiga tarumbeta' leo?
J: Mlinzi wa mji alikuwa na kazi ya kupiga tarumbeta kama adui alikuwa anakuja ili askari waweze kupata silaha zao, wote waingie ndani ya mji na wafunge malango ya mji. Kwa mfano wa siri wanaamriwa kupiga tarumbeta hapa kwa sababu adui anakuja na matumaini yao pekee ni kumrudia Mungu. Vivyo hivyo, leo tunapaswa 'kupiga tarumbeta' kuwaambia watu kwamba msiba utakuja, na wanahitaji kumrudia Mungu na kutubu dhambi zao.
S: Katika Yoeli 2:3-11, hii ni jeshi gani?
J: Hii ni jeshi lenye nia mbaya linaloizingira Yerusalemu. Hii inaweza kuwa na kutimizwa moja kabla ya milenia (Ufunuo 16:12-16; 19:19), na kutimizwa kwa pili baada ya milenia (Ufunuo 20:7-10).
S: Katika Yoeli 2:6, wakati mwingine watu wanasumbuka mambo hayaendi vizuri kama wanavyotarajia, wakati mwingine watu wanakasirika mambo hayaendi kama wanavyotaka, na wakati mwingine wanakasirika mambo yanaenda kwa makusudi dhidi yao. Lakini Yoeli 2:6 haisemi hivi vyote. Je, Yoeli 2:6 inakwenda zaidi ya haya yote?
J: Watu wangepauka kwa mshtuko wa kuona kilichokuwa kinakaribia kutokea. Wangekuwa katika maumivu huku akiba yao tajiri ya chakula ikiisha kwa saa moja au mbili tu. Mtu anapokuwa katika mshtuko, damu kidogo huwa usoni, na uso wa watu wanaovyoangaza zaidi ni mweupe zaidi.
S: Katika Yoeli 2:6, ni mambo gani ya leo yanayowatia watu maumivu, au usoni wao kupauka, badala ya kusumbuka tu, kukasirika, au kukasirika?
J: Vita na ugaidi vinasababisha maumivu leo, lakini mabadiliko makubwa ya soko la hisa pia yanaweza kufanya watu wahisi kama 'hii ni mwisho wa dunia.' Katika miaka ya 1930, soko la hisa lilipoanguka, wengine walisalifu uhai wao kwa upumbavu.
S: Katika Yoeli 2:1-11, Siku ya Bwana itatokea lini?
J: Hii itatokea katika Ufunuo Bwana atakapouja kutekeleza hukumu. Hii inaonekana ni tukio lile lile lililotajwa katika Zaburi 50:3 na Yuda.
S: Je, Yoeli 2:1-11 inazungumza kuhusu nzige wa kawaida, jeshi linaloivamia, au nyakati za mwisho?
J: Ingawa Yoeli 1:4 ilizungumza kuhusu tauni ya ndani ya nzige, Yoeli 2:2 inapanua picha hii kwa kitu kingine. Inasema ni jeshi kubwa na lenye nguvu, ambalo halikuwahi kuwepo kabla au baadaye.
S: Je, Yoeli 2:1-11 inaweza kuhusiana na Ufunuo 9:1-11?
J: Vyote viwili vinarejelea tukio moja la kipekee la vitu vinavyofanana na nzige. Hata hivyo, ni tofauti kwa sababu nzige katika Yoeli 2:1-11 hawaachi chochote cha kijani. Nzige katika Ufunuo 9:1-11 wanahusu viumbe, labda mashetani, roboti, ndege za kivita, drones, au mashine nyingine za kuruka, ambazo hazidhuru mmea wowote bali zinauma watu kwa uchungu bila kuwaua.
S: Je, Yoeli 2:10 inaweza kuhusiana na Mathayo 27:45?
J: Hapana. Kutakuwa na giza katika nyakati za mwisho, na giza wakati wa kusulubiwa lilikuwa utabiri wa hilo. Hata hivyo, katika Mathayo 27:45 BWANA hakuwa akinguruma katika kichwa cha jeshi lake. Kwa ujumla, unapojaribu kujua kama mistari miwili inarejelea jambo moja, kama sehemu yake inasikika sawa na sehemu yake ni tofauti sana, basi kifungu ni tofauti.
S: Je, Yoeli 2:10 inahusiana na Ufunuo 8:12? Ufunuo 16:10?
J: Hapana. Ufunuo 8:12 inazungumza wakati theluthi ya mwanga wa mbinguni inapopigwa, na Ufunuo 16:10 inasema wakati ufalme uko katika giza kamili. Hata hivyo, Yoeli 2:10 inarejelea kuzimwa kutokana na viumbe vinavyofanana na nzige, si kuzima mbinguni.
S: Katika Yoeli 2:12,15, wapi tunapaswa kupiga tarumbeta na kuwaambia watu kumrudia Mungu leo?
J: Jibu wazi ni kwamba tunapaswa kuipiga mahali ambapo wale wanaohitaji kusikia watasikia. Watu wengi hawataisikia kama tutaipiga tu makanisani mwetu na katika vikundi vya masomo ya Biblia. Redio (ya Kikristo na isiyo ya Kikristo), TV, tovuti za Kikristo za intaneti, machapisho ya blogu na maoni, mitandao ya kijamii, ni baadhi ya njia za kupitisha ujumbe kwa upana. Lakini watu wengi pia wanahitaji ujumbe wa kibinafsi zaidi. Ongea na marafiki wako na wenzako kazini kama hali inavyoruhusu, ili wasikia.
S: Katika Yoeli 2:12-15, Mungu akishatangaza msiba, je, kuna njia yoyote ya kuepuka?
J: Ndiyo. Si katika kifungu hiki tu, bali pia Yona 3:9-10, Amosi 7:1-6, na Yeremia 18:5-10 zinaonyesha kwamba ingawa Mungu habadiliki, mapenzi yake yaliyofunuliwa kwa watu yanabadilika watu wanapotubu.
S: Katika Yoeli 2:17, kuna umuhimu gani wa kulia kati ya ukumbi na madhabahu?
J: Hapa ndiko makuhani walipohudumu katika kutoa dhabihu za wanyama watu waliowapeleka. Pia, watu walipopaleta dhabihu, makuhani waliruhusiwa kuchukua sehemu ya dhabihu kwa familia zao.
S: Katika Yoeli 2:17-18, sababu mbili zipi za ziada zinazotolewa kwa kupiga tarumbeta Sioni?
J: Sababu mbili ni a) kuhifadhi watu wa Mungu, na b) kwa utukufu wa Mungu. Kwa maneno mengine, ili urithi wa Mungu usije ukawa kitu cha dharau na mithali. Hii inahusiana na sisi kuwa chumvi na nuru katika ulimwengu, kwa sababu hatupaswi kujificha chini ya pipa bali tuangaze. Kuangaza kunajumuisha kuonyesha kweli na uadilifu, na kulinganisha na kosa na udhalimu.
S: Katika Yoeli 2:17, kuna umuhimu gani wa kulia kati ya ukumbi na madhabahu?
J: Makuhani walikwenda kati ya ukumbi na madhabahu, na hii ingerejelea kulia kwa makuhani.
S: Yoeli 2:18-19 inatoa sababu mbili gani kwa nini watu wa Mungu wangetaka kufanya mambo haya? Unafikiria hii inahusiana vipi na sisi kuwa chumvi katika ulimwengu?
J: Mstari wa 18 unatoa sababu hizo mbili, na mstari wa 19 unazieleza. Mungu ana wivu kwa nchi yake, Mungu hataki watu wake kuwa aibu. Mungu ana huruma kwa watu wake, na atawapelekea nafaka na divai mpya na mafuta ili awatosheleze.
S: Katika Yoeli 2:20, je, jeshi kubwa la kaskazini na 'harufu kuu mbaya' vinahusiana na Ezekieli 39:11-20; Ufu 16:12-16; na/au Ufu 19:17-19?
J: Haihusiani na Ufunuo 16:12-16 kwa sababu hiyo ni kabla ya Milenia. Badala yake, inarejelea vita vya Gogi na Magogu baada ya Milenia, ambayo pia yameelezwa katika Ezekieli 39:11-20 na Ufunuo 19:17-19.
S: Katika Yoeli 2:25, jinsi gani ukamilifu wa urejesho wa Mungu unalinganishwa na ukamilifu wa adhabu na hukumu ya Mungu?
J: Yoeli 1:4 inaonyesha ukamilifu wa adhabu na hukumu ya Mungu kwa aina nne za nzige. Yoeli 2:25 inaonyesha ukamilifu sawa wa kurudisha kile ambacho kila moja ya aina nne za nzige amekula.
S: Katika Yoeli 2:25-27, ni nini kinachodhihirisha ahadi ambayo Mungu aliwapa watu wa Sayuni? Je, hii inarejelea a) Milenia, b) mbinguni, na/au c) wakati tunapoishi duniani sasa?
J: Kwa kuzungumza kuhusu wana na binti kifungu hiki kinamaanisha kwamba hii iko duniani, si mbinguni. Yoeli 2:28 inatoa kidokezo kidogo. Inasema, 'na baadaye' na inarejelea kitu ambacho kilitimizwa katika Matendo 2:17-21. Kwa hivyo, lazima irejelee kitu duniani kabla ya Milenia. Hii ilitokea kama ishara ya Roho Mtakatifu akiendea kwa njia mpya. Mbali na kuadhibu, kupitia nzige au njia nyingine, Mungu pia anaweza kurejesha, hata kwa mambo ambayo tunafikiri Mungu hawezi. Mungu anaweza kuleta ustawi kufidia miaka ya shida, na/au kutoa maisha marefu zaidi. Kwa kawaida, muhimu zaidi kuliko maisha marefu zaidi duniani, ni uzima wa milele mbinguni.
S: Katika Yoeli 2:28-32, je, hii ilitimizwa Siku ya Pentekosti katika Matendo 2:16?
J: Ndiyo, lakini hii pia ina kutimizwa kwa mara mbili. Hii inatokea Siku ya Bwana. Kujibu: Siku ya Bwana ilikuja Yesu alipoija duniani. Matendo 2:28-32 inanukuliwa hasa kutoka Yoeli 2:28-32. Siku ya Bwana pia ni wakati wa siku zijazo Yesu atakapokuja tena. Unabii mwingi, ikiwa ni pamoja na huu, una kutimizwa kwa mara mbili. Ulitimizwa wakati wa kuja kwa kwanza kwa Yesu, na utatimizwa tena wakati wa Kuja kwa Pili kwa Kristo.
S: Katika Yoeli 2:30-32, dini ya uongo inayoitwa Baha'ism katika Baha'u'llah na Enzi Mpya uk.277-278 inafundisha kwamba Yoeli 2:30-32 na Mathayo 24:29-30 vinahusu Musa, Kristo, na Mohammed kwa kuwa mafundisho yao ya asili yalikuwa kama jua, lakini yote yalizimika baadaye kwa ufisadi. Ungejibu vipi hili?
J: Ni fikira tu kwamba jua na mwezi uliozimika unahusu ufisado wa kiroho. Si tu kwamba Kristo atakuja katika mawingu ya kweli, kama Matendo 1:9-11 inavyoonyesha, bali Mungu Mwenyezi anaweza kuzima jua na mwezi na atafanya hivyo. Huna ruhusa ya kuita chochote mfano usiotaka kuwa kweli.
S: Yoeli 2:32 inahusiana vipi na Rum 10:13?
J: Warumi 10:13 inanukuliwa Yoeli 2:32 na inaonyesha kwamba wote, hata Mataifa wanaoliitia jina la Bwana wataokolewa. Yoeli 2:31 inarejelea jua kuzimika wakati wa kusulubiwa kwa Yesu, na kuzimika kutatokea wakati wa nyakati za mwisho. Yoeli 2:32 iko wakati mmoja na hizi.
S: Katika Yoeli 2:32, hii inasikika kama ahadi nzuri na ya kutuliza mpaka unasoma maneno mwishoni: 'miongoni mwa wanaookolewa'. Kwa nini ni vigumu sana kwa mtu kuwa 'mwenye kuokolewa' hapa?
J: Wayahudi kama 50,000 tu walirudi kutoka uhamishoni. Wakati wa Kristo, wachache tu wa Wayahudi walimkubali Kristo. Baada ya kupalizwa, watu bado watamjia Kristo lakini watakufa kwa imani yao. Ufunuo 6:9 unazungumza kuhusu wale waliouawa kwa nguvu kwa imani yao kutoka katika dhiki kuu.
S: Katika Yoeli 2:32, jinsi gani tumeombwa kuwa si Wakristo tu, bali 'wenye kuokolewa'.
J: Kwa kiroho, bila kujali kama tunateseka mateso ya kishahidi au la, tuna jukumu la kustahimili hadi mwisho.
S: Katika Yoeli 3:1-12, hukumu katika Bonde la Yehoshafati itatokea lini?
J: Hii itatokea kabla ya Milenia mwishoni mwa Dhiki Kuu ya miaka saba. Kwa mpangilio wa matukio, angalia mjadala wa kitabu cha Ufunuo. Bible Knowledge Commentary: Old Testament uk.1319-1322 ina chati pana sana inayooanisha maandiko yanayohusiana na nyakati za mwisho.
S: Katika Yoeli 3:1-12, mistari gani ya Biblia ni ya baada ya milenia, na ipi ni ya kabla ya milenia?
J: Wakristo wa kweli wanaokubaliana na amillennialism waamini kwamba milenia inatokea sasa hivi mbinguni, na maelezo kabla na baada ya milenia yanahusu matukio yale yale. Waamini kwamba upungufu mkubwa wa mtazamo wa kabla ya milenia ni kubainisha kile kilichopo kabla ya milenia na kile kilichopo baada yake. Jibu rahisi, ni kwamba matukio yote ambayo amillennialists wanayahoji ni ya kabla ya milenia, isipokuwa matukio yafuatayo ya Baada ya Milenia: Kila kitu katika Ufunuo 20. Malaika waovu wanaohukumiwa - 1 Wakorintho 6:3. Wadhalimu wanafufuliwa - Danieli 12:2, Yohana 5:29. Kwa kuwa Ufunuo 20:7-10 inarejelea Gogi na Magogu, wengine wanaamini marejeo mengine ya Gogi na Magogu katika Ezekieli 38-39 ni ya baada ya milenia. Wengine wanaamini ni ya kabla ya milenia.
S: Katika Yoeli 3:4, kuna tofauti gani kati ya dhambi ya Ufilisti na dhambi ya Tiro na Sidoni?
J: Sidoni haikuwa adui wala rafiki wa Israeli, lakini Tiro ilikuwa mshirika wa karibu wakati wa Daudi na Solomoni. Kwa kweli malkia mbaya Yezebeli alitoka Sidoni (1 Wafalme 16:31). Wababeli walipoharibu Yerusalemu, Tiro na Sidoni walinufaika na biashara ya hazina na watumwa wa Kiisraeli. Mungu aliiadhibu miji yote miwili kwa njia ile ile kama Yoeli alivyotabiri. Raia wa Tiro waliuawa au kutumikishwa na Aleksanda wa Makedonia mwaka 332 K.K. Aliua watu 8,000 alipoichukua mji, 2,000 zaidi baadaye, na kutumikisha 30,000. Raia wa Sidoni baadaye walitumikishwa na Mseleucia Antiochus III mwaka 203 K.K.
S: Katika Yoeli 3:6, je, kutajwa kwa Wayahudi katika nchi za Kiyunani kunaonyesha tarehe ya baada ya uhamisho?
J: Hapana. Arvid S. Kapelrud anataja kwamba kulikuwa na biashara ya watumwa inayofanya kazi katika karne ya 6 na 7 K.K. (Joel Studies uk.154-158). Wayunani wa Mycenaean walikuja Ugiriki muda kidogo kabla ya wakati wa Musa. Msomi wa Agano la Kale Gleason Archer katika Encyclopedia of Bible Difficulties uk.296 anataja kwamba sarafu za Kiyunani za karne ya 6 zilipatikana Palestina. Baada ya kuorodhesha marejeleo mengi ya mamluki wa Kiyunani katika hati za Neo-Babeli, anasema 'Kwa kuzingatia data kama hizi, ni upumbavu mtupu kudai kwamba Yoeli wa karne ya tisa ya marehemu hakuweza kujua chochote kuhusu Wayunani, au kufikiria kwamba wafanyabiashara wa watumwa hawakuwahi kwenda bandari za Kiyunani na mateka kutoka uvamizi wa watumwa wa Mashariki ya Karibu.' Maneno haya, ya watu wa Tiro, Sidoni, na Wafilisti wakiuza Wayahudi kwa Wayunani, ili wapelekwe mbali, kwa kweli yanaonyesha tarehe kabla ya Aleksanda Mkuu. Kama When Critics Ask uk.301 inavyoonyesha, wakati wa Aleksanda Wayunani walikuwa tayari wanadhibiti Mashariki ya Karibu kwa hivyo wasingekuwa wakienda mbali. Watu wote wa Tiro waliuzwa utumwani na Aleksanda, kwa hivyo hawakuwa katika hali ya kuuza watumwa kwa Wayunani wenyewe. Angalia mjadala wa Yoeli 1:1 kwa tarehe.
S: Katika Yoeli 3:4-8, kwa nini Wafilisti waliuza Wayahudi kama watumwa?
J: Walikuwa wafanyabiashara, na inaonekana wangenunua na kuuza tena mtu yeyote kama mtumwa. Yoeli anasema hili kwa sababu Wafenike wa Tiro na Waisraeli walikuwa washirika siku zote na walikuwa wakisaidiana kabla. Kama ukiwatendea marafiki zako kana kwamba huwajui wanapopatwa na wakati mgumu, basi ni rafiki wa aina gani wewe?
S: Katika Yoeli 3:8, tunajua nini kuhusu Wasabea?
J: Watu hawa waliishi sehemu ya kusini-magharibi ya Rasi ya Arabia, na wanajumuisha taifa la kisasa la Yemen. Ufalme wa kale wa Sheba ulikuwepo huko. Encyclopedia Britannica juzuu 1 (1956) uk.678-682 inaonyesha alfabeti ya Kisabea (Kihimyariti) yenye herufi 28. Inaonyesha kwamba kuna herufi takriban 4 zinazofanana kati yake na alfabeti ya Brahmi ya India, na herufi 5 zinazofanana kati yake na alfabeti ya Kiaramu. Ina herufi 18 zinazofanana na Kietiopia cha kale zaidi na herufi 24 zinazofanana na Kilibya. Ina herufi 21 zinazofanana na Kithamudi na herufi 12 zinazofanana na Kisafaiti nchini Misri.
S: Katika Yoeli 3:10, kwa nini mataifa mengine yatakusanyika kupigana dhidi ya Israeli?
J: Hii inatokea mara mbili: kabla ya Milenia (Armagedon) na baada ya Milenia (Gogi na Magogu). Kwa sababu vita hizi zinatokea kabla na baada, Wakristo wengine, wanaoitwa amillennialists, wanaamini kwamba milenia ya miaka 1,000 ni ya mfano na inafanyika mbinguni sasa hivi, na vita mbili 'hizo' ni maelezo mawili tu ya vita moja kubwa.
S: Yoeli 3:10 inasikika kinyume kabisa na Mika 4:3. Je, amri katika Yoeli 3:10 ni kitu ambacho Mungu anataka waamini watiifu wafanye, au amri inakusudia lengo lingine?
J: Hii si amri kwa waamini; badala yake ilikuwa tangazo miongoni mwa mataifa katika Yoeli 3:9. Kusudi la kuchochea mataifa lilikuwa ili wachague kwenda Bonde la Yehoshafati kuhukumiwa na Mungu katika Yoeli 3:12-13.
S: Katika Yoeli 3:12, je, Mungu hukaa kuhukumu, au anasimama kuhukumu kama Isa 3:13 inavyosema?
J: Kwa kuwa Mungu hajabanwa na mwili wa kimwili wa mwanadamu, hizi zote mbili ni mfano. Hata hivyo, ukitaka kutofautisha, When Critics Ask uk.301 inaonyesha kwamba Mungu 'hukaa' kusikia kila mtu kwa usawa na 'husimama' kutekeleza hukumu.
S: Yoeli 3:13 inahusiana vipi na Isa 63:2-4 na Ufu 14:14-20?
J: Vyote hivi vina kumbukumbu ya tukio lile lile, isipokuwa kwamba Ufunuo 14:14-20 una maelezo mengi zaidi. Katika Ufunuo 14:14-16 mwana wa mwanadamu [Yesu] anawavuna waamini kutoka duniani. Kisha katika mistari 18-20 vishada vya zabibu vinavunwa kutupwa katika shinikizo la mvinyo la ghadhabu ya Mungu. Katika Isaya 63:2-4 joho la Yesu limechafuliwa kwa damu kutoka kukanyaga shinikizo la ghadhabu. Ghadhabu ya Mungu kwa wanadamu haitoki sehemu yoyote, au kutoka kilima cha nyota. Badala yake inatoka duniani, au hasa zaidi, maisha ya watu yaliyojaa dhambi duniani, yanayowakilishwa na zabibu. Juisi ndiyo bidhaa ya mwisho ya maisha ya dhambi, ambayo itarudishwa duniani kama ghadhabu.
S: Yoeli 3:15 inatokea lini?
J: Jua kuzimika kulitokea wakati wa kusulubiwa kwa Kristo, na jua na mwezi vitazimika wakati wa dhiki. Hata hivyo, Yoeli 3:15 inarejelea vita vya Bonde la Yehoshafati baada ya Milenia.
S: Katika Yoeli 3:16 jinsi gani BWANA 'ananguruma/anatoa ngurumo' kutoka Sayuni na wakati huo huo ni kimbilio kwa watu wake?
J: Duniani, polisi au jeshi la majini pia anaweza kuwa baba mpole. Je, zaidi sana Mungu, ambaye ni Mwenyezi, anaweza pia kuwa mpole na mlinzi?
S: Katika Yoeli 3:19, ni sababu gani zipi ambazo Mungu anaweza kutoa adhabu katika maisha haya kwa mataifa?
J: Taifa linapoishambulia taifa jingine, Mungu anaweza kuadhibu taifa la kwanza. Hata hivyo, Yoeli 3:19 inarejelea hasa mataifa mengine yaliyoishambulia Israeli yakipewa hukumu. Edomu ingekuwa jangwa tupu, kama nchi na kama watu hawatakuwepo tena.
S: Katika Yoeli 3:19, Misri itakuwa ukiwa lini?
J: Matukio katika Yoeli 3 yanatokea katika nyakati za mwisho.
S: Katika Yoeli 3:20-21, Mungu atasafisha damu ya Yuda lini?
J: Hii inatokea katika nyakati za mwisho, Yuda atakapomrudia Mungu. Hii labda ni tukio lile lile kama Zekaria 12:10-13:1.
S: Katika Yoeli 3:21 nilidhani dhabihu za watu ziliondoa dhambi zao. Kwa nini haikusamehewa?
J: Waebrania 10:1-4 inaonyesha kwamba dhabihu za Agano la Kale zilifunika dhambi tu, lakini hazikufidia wala kuondoa dhambi. Zilikuwa na nguvu hadi Kristo alipokuja na kulipa fidia. Dhambi za watu zilisamehewa kweli kweli tu Kristo alipokufa msalabani.
S: Katika Yoeli 3:21, tunashirikishaje ujumbe wa haraka, lakini wa huzuni katika jamii inayofikiri vyema?
J: Mambo matatu yanaweza kutokea: hawataskia kwa sababu hawaioni kuwa muhimu, hawataskia kwa sababu wanafikiri unakuwa mkali kupita kiasi, na hawataskia kwa sababu umevunjika moyo na huwaambie awali. Lakini tunahitaji kushiriki, na hata kama watu wengi hawataskia, bado wengine watasikia. Si kosa lako kama wanachagua kutoskia, isipokuwa ni kosa lako kama una nafasi ya kuwaambia na huambie. Katika jamii ya Magharibi inayothamini 'mawazo mazuri' na isiyotaka kusikiliza onyo, marekebisho, au karipio, unaweza kujaribu kupaka mambo rangi nzuri, lakini hilo linaweza kwenda mbali kidogo tu. Ni vigumu kuwa mkweli kwa injili, na kushiriki jinsi wanavyopotea, wenye dhambi, wametengwa na Mungu, na wakielekea Jehanamu kisha Ziwa la Moto isipokuwa watatubu na kumwomba Mungu abadilishe maisha yao yaliyoshindwa. Kama tunapaswa 'kusema hapana kwa dawa za kulevya', lazima umwambie mpendwa wako anayetumia dawa anahitaji msaada na anahitaji kubadilisha maisha yake, watu wanahitaji kusikia kwamba wanahitaji Mungu na wanahitaji abadilishe maisha yao. Tunawezaje kufanya ujumbe uwasike? Kwanza kabla ya yote, omba, si sana kwa ajili yako mwenyewe au utoaji wa ujumbe wako, bali kwa ajili yao na wao kupokea ujumbe. Daima tafuta wakati mzuri, ikiwezekana bila usumbufu, wanaposema wako tayari kupokea. Labda anza kwa ardhi ya pamoja, kitu ambacho wewe na wao mnakubaliana nacho. Stefano alijaribu hili (ingawa bila mafanikio) katika Matendo 7:1-50, Paulo alifanya hivi katika Matendo 17:22-27, Matendo 23:6, na Matendo 24:10-15. Kuwa tayari kushiriki ushuhuda wako, kama Paulo alivyofanya katika Matendo 22:3-21. Shiriki ujumbe wa injili, lakini usisahau kushiriki pia dharura ya ujumbe wa injili. Ukifanya mambo haya yote, bado si lazima kuwa rahisi. Je, unafikiri unaweza kushiriki vizuri kama Yesu, Paulo, na mitume wengine? Labda sivyo. Lakini masikio ya watu wengine, hata maneno ya Yesu, Paulo, na wengine hayakuwa ya kutosha kwao. Lakini tambua kwamba tunaombwa kufanya kazi ambayo tangu mwanzo itashindwa kwa wengi, ili baadhi wanaosikia waokolewa.
S: Katika Yoeli, ni baadhi ya maandiko ya zamani zaidi yaliyopo bado leo ni yapi?
J: Maandiko ya Bahari ya Chumvi: (takriban K.K.1) Kuna nakala 1 ya Yoeli miongoni mwa Maandiko ya Bahari ya Chumvi, inayoitwa 4Q78 (=4QXIIc) ikiwa na Yoeli 1:10-20; 2:1,8-23; 4:6-21 na manabii wengine wadogo. Nahal Hever ni pango karibu na Engedi, lenye kipande cha manabii wadogo kwa Kiyunani (8 Hev XIIgr) kilichojumuisha Yoeli 1:12-14; 2:2-13; 3:4-9,11-14,17,19-20 (sawa na sura 4 katika Biblia zingine). Iliandikwa kati ya 50 K.K. na 50 B.K. Ilifichwa wakati wa uasi wa Bar Kokhba dhidi ya Roma. Ni marekebisho ya Septuagint, yaliyofanywa Yudea, na karibu sawa kabisa na maandiko ya Kimasoretiki.
Kwa jumla, Maandiko ya Bahari ya Chumvi, Nahal Hever, na wadi Murabb'at walihifadhi mistari ifuatayo kutoka sura tatu za Yoeli: 1:10-20; 1:12-14; 2:1,8-23; 2-13; 20, 26-27; 2:28-32 (=3:1-5); 3:1-16; 3:4-9,11-14,17,19-20; 3:6-21.
Maandiko ya Biblia ya Kikristo, kuanzia takriban mwaka 350 B.K., yana Agano la Kale, ikiwa ni pamoja na Yoeli. Mawili ya haya ni Vaticanus (325-250 B.K.) na Alexandrinus (takriban 450 B.K.), ambapo vitabu vya manabii kumi na wawili wadogo viliwekwa kabla ya Isaya. Yoeli ipo kamili katika Vaticanus na Alexandrinus. Sinaiticus (340-350 B.K.) ina kitabu chote cha Yoeli, 1:1-4:21.
S: Ni waandishi wa mapema gani waliotaja Yoeli?
J: Waandishi wa kabla ya Nikea waliorejelea au walioashiria mistari katika Yoeli ni:
Justino Mfuasi wa Imani (takriban 138-165 B.K.) ananukuu Yoeli 2:28f katika Mazungumzo na Trypho Myahudi sura ya 88 uk.243.
Melito wa Sardisi (170-177/180 B.K.) (Kwa kuashiria) anataja 'Agano la Kale' na kuorodhesha vitabu. Hataorodeshi manabii kumi na wawili wadogo kwa moja moja, bali huwaita Kumi na Wawili. Kipande 4 kutoka Kitabu cha Dondoo juz.8 uk.759.
Theofilo wa Antiokia (168-181/188 B.K.) ananukuu Yoeli 2:16 kama na Yoeli. Theofilo kwa Autolycus kitabu 3 sura ya 12 uk.115.
Irenaeus wa Lyons (182-188 B.K.) ananukuu Yoeli 2:28 kama 'na nabii' katika muktadha wa Matendo 2:22-27. Irenaeus Dhidi ya Uzushi kitabu 3 sura ya 12.2 uk.430.
Klementi wa Aleksandria ananukuu Yoeli 2:28 kama na nabii Yoeli. Stromata (193-202 B.K.) kitabu 5 sura ya 13 uk.465.
Tertulliano (198-220 B.K.) ananukuu Yoeli 2:15 kama na Yoeli. Kuhusu Kufunga sura ya 16 uk.113.
Origeni (225-254 B.K.) ananukuu Yoeli 2:28 kama na nabii Yoeli katika de Principiis kitabu 2 sura ya 7 uk.285.
Novatiani (250/254-256/7 B.K.) ananukuu Yoeli 2:28 kama na Yoeli nabii. Risala Kuhusu Utatu sura ya 29 uk.640.
Cyprian wa Carthage (248-258 B.K.) ananukuu Yoeli 2:12,13 kama na Yoeli nabii. Barua za Cyprian Barua 51 sura ya 22 uk.333.
Methodio wa Olympus na Patara (270-311/312 B.K.) ananukuu Yoeli 2:21-23 kama na Yoeli nabii. Karamu ya Bikira Kumi Hotuba 10 uk.350.
Baada ya Nikea: Afrahat Msiria (337-345 B.K.), Athanasius wa Aleksandria (367 B.K.), Efraimu Msiria (350-378 B.K.), Basil wa Kapadokia (357-378 B.K.), Sirilius wa Aleksandria (444 B.K.), Sirilius wa Yerusalemu (takriban 349-386 B.K.), Ambrosia wa Milan (370-390 B.K.), Gregori wa Nazianzeni (330-391 B.K.), Pakiani wa Barcelona (342-379/392 B.K.), Gregori wa Nyssa (takriban 356-397 B.K.), Didymus Kipofu (398 B.K.), Rufino (374-406 B.K.), Yohana Krisostomo (-407 B.K.), Hieronymo (373-420 B.K.), Teodoro wa Mopsuestia (392-423/429 B.K.), Augustino wa Hippo (388-Agosti 28, 430 B.K.), Yohana Cassian (419-430 B.K.), Theodoreto wa Cyrus (423-458 B.K.).
S: Katika Yoeli, ni baadhi ya tofauti gani za tafsiri kati ya Kiebrania na Septuagint ya Kiyunani?
J: Kulingana na The Expositor's Bible Commentary juz.7 uk.235, 'Septuagint, Peshitta, na matoleo ya Kilatini Vulgate yanaacha kidogo tu kutoka kwa [maandiko ya Kimasoretiki] na kutoka kwa kila mmoja.' Septuagint ina nyongeza ndogo ndogo katika 1:5,8,18; 2:12; na 3:1. Pia inagawanya kitabu katika sura tatu, wakati kitabu cha Kimasoretiki kinagawanya katika sura nne. Hapa kuna tofauti kati ya maandiko ya Kimasoretiki na sehemu za Septuagint za Yoeli, hasa ikizingatia Yoeli 1:1-2:18.
Yoeli 1:1 'Pethueli' dhidi ya 'Bethueli' (Septuagint)
Yoeli 1:2 'wana' dhidi ya 'watoto'
Yoeli 1:5 'wapiganao divai wote' dhidi ya 'nyinyi nyote (wingi) wanaokunua divai hadi kulewa'
Yoeli 1:7 'simba jike' dhidi ya 'mtoto wa simba'
Yoeli 1:8 'omboleza kama bikira' dhidi ya 'omboleza zaidi ya bikira'
Yoeli 1:10 'imeangamizwa' dhidi ya 'ilikauka' (Septuagint) dhidi ya 'ilichanganyika' (Kilatini na 1:11)
Yoeli 1:11 'Aibishweni wakulima, pigeni kelele wafanyakazi wa mizabibu' dhidi ya 'wakulima wameangamizwa'
Yoeli 1:12 'tini' dhidi ya 'matini'
Yoeli 1:13 'lala usiku katika magunia' dhidi ya 'lala katika magunia'
Yoeli 1:15 'Ole' dhidi ya 'Ole, ole, ole'
Yoeli 1:17 'Mbegu zimekauka chini ya bonge zao; ghala zimeharibiwa; ghala zimevunjwa' dhidi ya 'Ng'ombe wameanza kwenye hori zao, hazina zimeangamizwa, mashinikizo ya divai yamevunjwa'
Yoeli 2:2 'giza nene' dhidi ya 'ukungu'
Yoeli 2:3 'bustani ya Edeni' dhidi ya 'bustani ya furaha'
Yoeli 2:6 'nyuso zote zinaendelea moto' dhidi ya 'kila uso utakuwa kama weusi wa chungu.' (Septuagint, Targums, Vulgate)
Yoeli 2:11 'ya kutisha/ya kuogopesha' dhidi ya 'ya utukufu'
Yoeli 2:17 'kwa mithali miongoni mwa mataifa' dhidi ya 'ili wapagani wasitawale juu yao'
Yoeli 2:18 'atakuwa na wivu... na atawarehemu watu wake' dhidi ya 'alikuwa na wivu... aliwahurumia watu wake'
Chanzo cha swali hili: tafsiri ya Kiebrania imetoka kwa Tafsiri Halisi ya Jay P. Green na tafsiri ya Septuagint imetoka kwa tafsiri ya Sir Lancelot C.L. Brenton ya Septuagint: Kiyunani na Kiingereza.